MERITUM 4 (79) 2025

MERITUM 4 (79) 2025 JAK NOWE TECHNOLOGIE ZMIENIAJĄ EDUKACJĘ

SIEDEM ŻYCZEŃ I JEDEN PROMPT

DŁUGOPIS 3D W EDUKACJI I TERAPII

GDY TŁUMACZEM JEST ALGORYTM

AI NA ZAJĘCIACH ARTYSTYCZNYCH

4 ( 79 ) 2025 4

ISSN 1896-2521

JAK NOWE TECHNOLOGIE ZMIENIAJĄ EDUKACJĘ

TECHNOLOGIE PRZYSZŁOŚCI W EDUKACJI

Ośrodek Edukacji Informatycznej i Zastosowań Komputerów w Warszawie jest publiczną placówką doskonalenia nauczycieli prowadzoną przez Samorząd Województwa Mazowieckiego. Został powołany 1 czerwca 1991 roku przez Kura- tora Oświaty i Wychowania miasta stołecznego Warszawy. Ośrodek wyspecjalizował się w edukacyjnych zastosowaniach technologii informacyjno-komunikacyjnych i powszechnym kształceniu informatycznym. Z pasją doskonali nauczycieli w zakresie informatyki i wykorzystywania technologii informacyjno-komunikacyjnych w edukacji. Podstawą działania Ośrodka jest uznanie zasadniczej roli nauczyciela w budo- waniu społeczeństwa wiedzy i przeświadczenie, że jest on osobą uczącą się przez całe życie. Różne formy doskonalenia i dokształcania dostarczają uczestnikom szkoleń specjalistycznej wiedzy i kształtują praktyczne umiejętności niezbędne do funkcjo- nowania w zmieniającym się świecie. Dzięki łączeniu kwalifikacji i doświadczenia wykładowców z nowoczesnymi technologiami, oferowane przez Ośrodek szkolenia prezentują najwyższy poziom, przygotowane są w oparciu o nowoczesne programy nauczania i dostosowane do różnego stopnia przygotowania nauczycieli. W ofercie Ośrodka znajduje się kilkadziesiąt szkoleń dopasowanych do aktu- alnych trendów technologicznych i dydaktycznych, organizowane są liczne kon- ferencje i webinaria dla nauczycieli. Ośrodek nie zapomina też o uczniach zapra- szając ich wraz z nauczycielami na lekcje otwarte prowadzone w laboratoriach Ośrodka, organizując różne konkursy dla młodzieży, w tym przedmiotowy konkurs informatyczny dla uczniów klas 4-8 szkół podstawowych woj. mazowieckiego. Od początku istnienia Ośrodek uczestniczy we wszystkich ważnych progra- mach i przedsięwzięciach, które mają znaczenie dla rozwoju edukacji informa- tycznej i szkolnych zastosowań technologii informacyjno-komunikacyjnych. Były to między innymi: projekty MEN – Ogólne i specjalistyczne kursy dla nauczycieli, Pracownie komputerowe dla szkół, Wyposażenie Poradni Psychologiczno-Peda- gogicznych w sprzęt komputerowy wraz z oprogramowaniem, Internetowe Centra Informacji Multimedialnej w Bibliotekach Szkolnych i Pedagogicznych, Komputer dla ucznia, Wspieranie doradztwa zawodowego poprzez kursy i inne formy do- skonalenia zawodowego, Intel – Nauczanie ku Przyszłości, Intel – Classmate PC, Mistrzowie Kodowania, Warszawa programuje!, Eduwarszawa.pl, grant Tik To My w ramach projektu Lekcja Enter. Ośrodek współpracuje z wieloma wyższymi uczelniami w kraju i za granicą, uczestniczy w projektach krajowych i międzynarodowych. Prowadził m.in. wraz z Instytutem Informatyki Wydziału Matematyki, Informatyki i Mechaniki Uniwersy- tetu Warszawskiego Studium Podyplomowe Informatyki dla Nauczycieli – pierw- szego i drugiego stopnia. Uczestniczył m.in. w projektach: MatComp, Colabs, IT for US, ICTime, ICT for IST, Compus – Komputer to My, Future Space. Był też or- ganizatorem jubileuszowej X Międzynarodowej Konferencji Eurologo 2005, CBLIS 2010, a w roku 2015 Konferencji Scientix, organizowanej w ramach międzynarodo- wego projektu European Schoolnet. Zatrudnieni w Ośrodku nauczyciele konsultanci mają dużą wiedzę meryto- ryczną i metodyczną oraz łączą w swojej pracy różne specjalności. Są autorami i współautorami wielu podręczników i książek, referatów na konferencjach krajo- wych i międzynarodowych, niezliczonych artykułów i materiałów dydaktycznych. Kompetencja, rzetelność oraz klimat współpracy i koleżeństwa są wartościami naj- wyżej cenionymi w codziennej pracy Ośrodka. Dzięki pracy wszystkich możemy dzisiaj śmiało chwalić się naszym dorobkiem.

Ośrodek Edukacji Informatycznej i Zastosowań Komputerów w Warszawie ul. Raszyńska 8/10, 02-026 Warszawa

tel. 22 579 41 00 fax 22 579 41 70 e-mail: sekretariat@oeiizk.edu.pl http://www.oeiizk.waw.pl

Ośrodek Szkoleniowy ul. Nowogrodzka 73, 02-006 Warszawa tel. 22 626 83 90 lub 22 626 83 91 fax 22 626 92 50 Mazowieckie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli 00-236 Warszawa ul. Świętojerska 9 tel. 22 536 60 00 fax 22 536 60 01 e-mail: mscdn@mscdn.edu.pl Wydział w Ciechanowie 06-400 Ciechanów ul. Sienkiewicza 33 tel./fax 23 672 40 31 tel./fax 23 673 23 61 tel. 23 673 49 71 e-mail: ciechanow@mscdn.edu.pl

Wydział w Ostrołęce 07-410 Ostrołęka ul. Piłsudskiego 38 tel. 29 744 41 20 fax 29 744 41 30 e-mail: ostroleka@mscdn.edu.pl Wydział w Płocku 09-400 Płock ul. Gałczyńskiego 26 tel. 24 366 53 66 do 68 fax 24 366 53 69 e-mail; plock@mscdn.edu.pl Wydział w Radomiu 26-600 Radom ul. Kościuszki 5a tel. 48 362 15 79 fax 48 362 44 90 e-mail: radom@mscdn.edu.pl

Wydział w Siedlcach 08-110 Siedlce ul. Asłanowicza 2

tel./fax 25 632 67 47 tel./fax 25 633 93 20 tel./fax 25 632 42 77 e-mail: siedlce@mscdn.edu.pl Wydział w Warszawie 00-236 Warszawa ul. Świętojerska 9 tel. 22 536 60 62 fax 22 536 60 61 e-mail: warszawa@mscdn.edu.pl

Ośrodek posiada akredytację Mazowieckiego Kuratora Oświaty. Misja Ośrodka: Nadajemy nową wartość uczeniu się i nauczaniu .

Meritum

Adres redakcji: Redakcja „Meritum” Mazowieckie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli Wydział w Radomiu ul. Kościuszki 5a 26-600 Radom tel.: 4 8 362 15 79 48 362 29 96 fax: 48 362 44 90 e-mail: radom@mscdn.edu.pl

Wydawca nr 4 (79) 2025 Ośrodek Edukacji Informatycznej i Zastosowań Komputerów w Warszawie

Zredagował zespół w składzie: Janina Ziętek – redaktorka naczelna Bożena Boryczka, Maciej Borowiecki – redaktorzy prowadzący Korekta: Bożena Boryczka, Maciej Borowiecki Redakcja techniczna i skład: Justyna Domagała Grafika na okładce: www.freepik.com Druk: KOLUMB Krzysztof Jański ul. Kaliny 7 41-506 Chorzów

Numer konta: Mazowieckie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli ul. Świętojerska 9, 00-236 Warszawa Nr rachunku: 20 1020 1026 0000 1002 0232 8086

ul. Raszyńska 8/10 02-026 Warszawa

Redakcja nie zwraca materiałów niezamówionych i zastrzega sobie prawo do redakcji i skrótów nadesłanych tekstów. Za treść ogłoszeń redakcja nie odpowiada.

ISSN 1896-2521 Nakład numeru 4/2025: 1570 egz. Cena egz. 12,50 zł

www.meritum.edu.pl

TEORIE I BADANIA

Drodzy Czytelnicy,

w tym numerze zapraszamy Państwa do refleksji nad tym, jak nowe technologie zmieniają edukację – i jak edukacja może kształtować technologie, bo choć narzędzia się zmieniają, cel pozostaje ten sam: pomagać młodym ludziom uczyć się, rozwijać i rozumieć świat. Otwierający numer artykuł „O wpływie technologii infor- macyjno-komunikacyjnych i nowych mediów na edukację” przedstawia krótką historię technologii w szkołach, przegląd badań nad ich wpływem na uczenie się i podsumowanie, jak zmieniła się i wciąż zmienia edukacja pod wpływem techno- logii cyfrowych w Polsce i na świecie. Autorka tekstu „Siedem życzeń i jeden prompt”, posługu- jąc się motywem liczby siedem i metaforą podróży, opisuje własną drogę zawodową nauczycielki, edukatorki i trenerki oraz zmieniający się obraz technologiczny szkół. Zwraca uwa- gę na rosnące znaczenie AI, ostrzega przed uproszczeniami, manipulacją, nadmiernym zaufaniem do technologii oraz ry- zykiem osłabienia ludzkiego myślenia i apeluje o refleksję nad tym, jak korzystać z technologii w edukacji. W tekście „Gdy tłumaczem jest algorytm” znajdziemy analizę neuronowych systemów tłumaczeniowych i genera- tywnych modeli językowych w pracy z trudną metafizyczną poezją baroku. Autorka stawia ważne pytania: czy AI rozumie style, idiomy i kontekst kulturowy? Jak dobierać narzędzia do tłumaczenia literatury i jakich ograniczeń być świadomym? Artykuł „Przyrodniku — nie ma to jak w terenie z techno- logią w ręku” pokazuje wartość zajęć terenowych wzbogaco- nych technologią – przykład nowoczesnego, angażującego podejścia do edukacji przyrodniczej, łączącego kontakt z na- turą z narzędziami TIK. Z artykułu „AI na zajęciach artystycznych – praktyczny przewodnik” dowiemy się, że sztuczna inteligencja nie musi być zagrożeniem dla kreatywności, lecz może ją wzbogacić. Praktyczne porady, narzędzia do grafiki, eksperymenty mu- zyczne i uwagi prawne tworzą kompletny przewodnik dla nauczycieli przedmiotów artystycznych. O tym, jak proste urządzenie może stać się narzędziem terapeutycznym i edukacyjnym – z korzyścią dla rozwoju manualnego uczniów oraz pracy z uczniami ze SPE –mówi tekst „Długopis 3D w edukacji i terapii – kreatywne narzędzie przyszłości”. Artykuły „Jak technologia pomaga uczyć indywidualnie” oraz „Wykorzystanie sztucznej inteligencji w procesie ucze- nia się” odnoszą się do personalizacji edukacji. Omawiają praktyczne narzędzia dla nauczania indywidualnego, aspekty prawne, modelowanie kompetencji 4K oraz strategie rozwi- jania krytycznego i pytajnego myślenia w erze AI. Dla tych, którzy chcą rozwijać kompetencje cyfrowe prak- tycznie, przygotowano przewodnik dotyczący platformy Wix, pokazujący krok po kroku, jak uczniowie i nauczyciele mogą tworzyć własne strony i projekty edukacyjne. Nie zabrakło też perspektywy kulturoznawczej. W artykule „Nowocześnie i kompleksowo o polskich zabytkach” opisano, jak cyfrowe kolekcje i portale muzealne udostępniają kultu- rę każdemu za pomocą jednego kliknięcia — i jakie to niesie konsekwencje dla nauczania historii i sztuki. Narzędzia do walki z dezinformacją opisuje artykuł „Wskaż prawidłową odpowiedź: prawda czy AI”. Grafika i wideo to dziś najgroźniejsze nośniki manipulacji; autorzy pokazują proste techniki weryfikacji obrazów i prezentują praktyczne serwisy i gry edukacyjne, które pomagają rozwijać kompetencje roz- poznawania treści generowanych przez AI. Zebrane artykuły tworzą mozaikę perspektyw — teore- tycznych, badawczych i praktycznych i pokazują obraz współ- czesnej edukacji – takiej, która nie boi się technologii, ale pod- chodzi do niej z rozwagą, ciekawością i odpowiedzialnością. ∞

MICHAŁ ROSTWOROWSKI O wpływie technologii informacyjno-komunikacyjnych i nowych mediów na edukację ............................................... .0000 2

KAROLINA ŻELAZOWSKA-BYCZKOWSKA Siedem życzeń i jeden prompt .................................................. .000 10

INSPIRUJĄCA PRAKTYKA

RENATA SIDORUK-SOŁODUCHA Przyrodniku nie ma to jak w terenie z technologią w ręku ............................................................................................... .000 19 ELINA ALIIEVA TIK w pracy psychologiczno-pedagogicznej i dydaktycznej . ............................................................................... .000 26 GRAŻYNA GREGORCZYK Gdy tłumaczem jest algorytm: sztuczna inteligencja wobec metafizycznej poezji baroku ....................................... .000 32

NAUCZANIE I UCZENIE SIĘ

DOROTA JANCZAK AI na zajęciach artystycznych – praktyczny przewodnik dla nauczycieli ................................. .040 43 ZYTA CZECHOWSKA Długopis 3D w edukacji i terapii – kreatywne narzędzie przyszłości ............................................. .000 51

IZABELA WYPPICH Jak technologia pomaga uczyć indywidualnie ................... .000 60

PIOTR BACHOŃSKI Wykorzystanie sztucznej inteligencji w procesie uczenia się .............................................................000 69

SAMOKSZTAŁCENIE

BARTŁOMIEJ KROWIAK Wix – tworzenie własnej strony internetowej przez ucznia i nauczyciela ......................................................... .000 77

ELŻBIETA PRYŁOWSKA-NOWAK Nowocześnie i kompleksowo o polskich zabytkach ........ .000 89

AGNIESZKA BOROWIECKA BARTŁOMIEJ KROWIAK Wskaż prawidłową odpowiedź: Prawda czy AI . ................. .00 100

Zapraszamy do lektury!

Meritum 4 (79) 2025 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny

O wpływie technologii informacyjno-komunikacyjnych i nowych mediów na edukację

MICHAŁ ROSTWOROWSKI Ekspert Instytutu Badań Edukacyjnych – Państwowego Instytutu Badawczego

Czy w 2025 roku nauczanie w szkołach zostało przejęte, oddelegowane, podporządkowane no- wym technologiom? Jaki jest aktualny obraz eduka- cji w erze sztucznej inteligencji (SI)? Z badań wynika, że nauczyciel nie został jeszcze zastąpiony, a ucz- niowie potrzebują wzorców – ludzkich, dorosłych osób – by nauczyć ich nawigowania w świecie no- wych technologii.

Sztuczna inteligencja również przybierała wiele form przed powstaniem powszechnie znanych dziś modeli, od wczesnych chatbotów z lat 60. (tak!), przez asystentów głosowych. Pasjonaci szachów mogli na przykład słyszeć o komputerze Deep Blue z 1997 roku, który pokonał Garry’ego Kasparowa w historycznej grze człowieka przeciwko maszynie. Z kolei Siri, dostępna już w 2011 roku na smartfo- nach firmy Apple, zyskała sławę jako pierwszy asy- stent umożliwiający planowanie zadań oraz wyszu- kiwanie informacji przy użyciu poleceń głosowych. Warto więc mieć na uwadze, że ChatGPT, zapre- zentowany światu w listopadzie 2022 roku, nie był pierwszym systemem sztucznej inteligencji i został opracowany w oparciu o wnioski z dekad doświad- czeń pracy z wcześniejszymi komputerami, algo- rytmami i chatbotami. Stanowił jednak przełom, oferując możliwość generowania treści, takich jak eseje czy porady, dostosowanych do indywidual- nych potrzeb użytkowników, co było bezpreceden- sowe w takiej skali. Nowe technologie cywilne, komputery, opro- gramowanie publicznie dostępne szybko stają się przedmiotem zainteresowania nie tylko młodych i dorosłych, uczniów i rodziców, lecz także nauczy- cieli, metodyków i badaczy. W rezultacie, można powiedzieć, że od dekad edukacja ma do czynienia z „nowymi” technologiami informacyjno-komuni- kacyjnymi (TIK) i dostosowuje się do ogólnodostęp- nych narzędzi cyfrowych pojawiających się na rynku.

WPROWADZENIE

Chociaż integracja technologii informacyjno-ko- munikacyjnych niesie ze sobą wiele korzyści, nie należy jej traktować jako celu, do którego powinny dążyć szkoły, ale raczej jako narzędzie, które może pomóc im poprawić i zoptymalizować wyniki, a tym samym wyniki ich uczniów. Tak pisał w 2004 roku Gudmund Hernes, ów- czesny Dyrektor Międzynarodowego Instytutu Pla- nowania Edukacji (IIEP-UNESCO). Minęło ponad 20 lat i można stwierdzić, że filozofia ta nie straciła na aktualności. Na wstępie warto zaznaczyć, że to, co potocznie nazywamy „nowymi technologiami” de facto nie jest już nowe. Oczywiście następują ewolucje techno- logiczne, wprowadzane są nowe produkty, nowe oprogramowanie. Minęły jednak dekady od pojawie- nia się pierwszych komputerów (lata 60.), następnie ogólnodostępnych komputerów osobistych (lata 80.) czy upublicznienia internetu (koniec lat 90.).

Meritum 4 (79) 2025 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny

O WPŁYWIE TECHNOLOGII INFORMACYJNO-KOMUNIKACYJNYCH I NOWYCH MEDIÓW NA EDUKACJĘ

Wdrożenie i zastosowanie w edukacji konkretnych narzędzi lub technologii zależy jednak od wielu czynników, do których należą np.: • Skuteczność pedagogiczna – czy narzędzie, oprogramowanie pomaga w uczeniu się? Czy nie rozprasza? Czy jest dostosowane do wieku uczniów? • Użyteczność – czy można przeprowadzić lekcję z wykorzystaniem narzędzia? Czy wystarczy komputerów/tabletów dla wszystkich uczniów? Czy jest dobre połączenie internetowe w szkole?

oparte na algorytmach i ówczesnych modelach sztucznej inteligencji, zdolne do dostosowywania metod nauczania do profilu konkretnego ucznia 1 . Namysł, badania i rozwój rozpoczęły się więc dużo wcześniej niż wdrożenie. Pierwsze próby po- wszechnego włączania technologii informacyjno- -komunikacyjnych (TIK) do edukacji miały miejsce na początku lat 80. Jak pokazują badania CompEd 2 , początkowo koncentrowano się na nauczaniu o komputerach – traktowano je jako przedmiot sam w sobie 3 . Zajęcia z informatyki, zwłaszcza progra- mowania, wprowadzano jako osobny przedmiot lub część innych, np. matematyki, zakładając, że roz- wijają one umiejętność rozwiązywania problemów. Nauczanie TIK na wyższych etapach edukacji miało również odpowiadać na rosnące zapotrzebowanie rynku pracy na specjalistów IT. Wczesne lata 2000 charakteryzowały się etapem upowszechniania komputerów i internetu. Błyska- wicznie dostrzeżono potencjał wymiany wiedzy. Pojawiły się internetowe narzędzia dydaktyczne, środowiska wymiany informacji i organizacje uczą- ce się zdalnie 4 . Pierwsza dekada XXI wieku przyniosła przełom w dostępie uczniów – w tym polskich – do tech- nologii cyfrowych, co potwierdzają dane z badania PISA (Program Międzynarodowej Oceny Umiejętno- ści Uczniów) 5 . W ciągu zaledwie kilku lat przeszli- śmy od ery cyfrowego wykluczenia, gdzie w 2003 roku co trzeci uczeń (36%) nie miał dostępu do 1 W.J. Pelgrum, N. Law, ICT in education around the world: trends, problems and prospects, UNESCO: International Institute for Educatio- nal Plannin, Paris 2003, https://tiny.pl/wv-mqst1 2 W.J. Pelgrum, I.A.M. Janssen Reinen, T.J. Plomp, Schools, Tea- chers, Students and Computers: a Cross-National Perspective. IEA- -Comped Study Stage 2, International Association for the Evaluation of Educational Achievement, 1993, https://tiny.pl/pt4-c2sn oraz W.J. Pelgrum, T. Plomp, The worldwide use of computer, a description of main trends , „Computers & Education” nr 4/1933, t. 20, s. 323-332, https://tiny.pl/8g_8fw6b 3 T. Plomp, A.C.A. Brummelhuis, R. Rapmund, Teaching and Learning for the Future. Committee on Multimedia in Teacher Training , Final Re- port , 1996, https://tiny.pl/cfyts47w 4 W.J. Pelgrum, N. Law, ICT in education around the world , op. cit. 5 Badanie PISA (ang. Programme for International Student As- sessment ), czyli Program Międzynarodowej Oceny Umiejętności Ucz- niów, przeprowadzany w krajach OECD. W Polsce badania PISA reali- zuje Instytut Badań Edukacyjnych – Państwowy Instytut Badawczy.

• Cena – czy oprogramowanie wymaga zakupu licencji na użytkowanie?

• Przygotowanie nauczycieli – czy nauczyciele zostali przygotowani do wykorzystania narzę- dzia, technologii w kontekście szkolnym i w celu pedagogicznym? Zwracając uwagę na wyżej wymienione czyn- niki, można zrozumieć, dlaczego wdrożenie tech- nologii cyfrowych w edukacji na większą skalę, tj. regularnie i w większości klas, wiąże się wyzwa- niami i barierami. Co więc zmieniło się w szkołach? Co zostało wdrożone, a co pozostało bez zmian? Wielu Czy- telników najprawdopodobniej ma styczność ze szkołą lub kilkoma szkołami, do których chodzą ich dzieci. W tym artykule zostanie podsumowane to, jak zmieniła się i wciąż zmienia edukacja pod wpły- wem technologii cyfrowych w kraju i na świecie.

KRÓTKA HISTORIA TECHNOLOGII CYFROWYCH W EDUKACJI

Już w latach 50. XX wieku na pionierskich uniwer- syteckich wydziałach informatyki – szczególnie w Stanach Zjednoczonych – prowadzono bada- nia nad sposobami poprawy efektywności edukacji dzięki komputerom. Początkowo skupiano się na projektowaniu ćwiczeń i aplikacji dydaktycznych, natomiast od lat 80. zaczęto rozwijać systemy

Meritum 4 (79) 2025 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny

MICHAŁ ROSTWOROWSKI

komputera w domu i szkole, do ery cyfrowej wszechobecności. W 2022 roku niemal każdy piętnastolatek dysponował już dostępem do internetu w domu i osobistym smartfonem.

Wykres 1. Proporcja uczniów z komputerem i dostępem do internetu – wyniki badania PISA z 2003, 2012 i 2022 roku Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z badań PISA 2003 6 , 2012 7 i 2022 8

Na przestrzeni 20 lat nierówności cyfrowe (ang. digital divide ) zmieniły swoje oblicze. Fundamental- nym problemem przestała być już kwestia dostępu do urządzeń cyfrowych, ale jakość tego dostępu. Pytanie przestało brzmieć „czy masz komputer?”, a zaczęło być istotne, ile urządzeń podłączonych jest do sieci, jaka jest przepustowości połącze- nia internetowego lub jakie oprogramowanie jest wykorzystywane. 678 Dziś Polska mieści się w średniej krajów OECD pod względem wyposażenia uczniów w komputery, smartfony i dostęp do internetu. Nie jest to jednak pełen obraz sytuacji stanu cyfryzacji kraju i systemu edukacji. Istotnym punktem odniesienia jest indeks DESI (ang. Digital Economy and Society Index ), który porównuje globalny stan cyfryzacji krajów Unii Europejskiej. Według tego indeksu Polska zajmuje 6 Are Students Ready for a Technology-Rich World? What PISA Stu- dies Tell Us. PISA , OECD Publishing, 2006, https://tiny.pl/tt_vksyj 7 Students, Computers and Learning: Making the Connection , PISA, OECD Publishing, 2015, https://tiny.pl/2w1-z005 8 J. Kaźmierczak, K. Bulkowski [red.] Polscy piętnastolatkowie w per- spektywie międzynarodowej. Wyniki badania PISA 2022 , Instytut Badań Edukacyjnych, Warszawa 2024, https://tiny.pl/7nkvqnz0

24. miejsce na 27 krajów Unii Europejskiej (wyniki z 2022 roku) 9 . Jest to motywacja do kontynuowa- nia wysiłków.

JAK WSPÓŁCZESNE TECHNOLOGIE CYFROWE WPŁYWAJĄ NA EDUKACJĘ?

Technologie a proces uczenia się uczniów

Wyniki międzynarodowych badań edukacyjnych takich jak PISA, szczególnie edycji z 2018 roku pokazują, że zwiększona liczba godzin spędzanych przez uczniów na korzystaniu z urządzeń cyfrowych w szkole nie zawsze przekłada się na lepsze wyniki w nauce. Co więcej, w niektórych przypadkach obserwuje się wręcz negatywną korelację. Sugeruje to, że kluczowe znaczenie ma nie ilość, lecz jakość i celowość wykorzystania technologii w procesie dydaktycznym.

9 Europejski indeks gospodarki cyfrowej i społeczeństwa cyfrowe- go – DESI (ang. Digital Economy and Society Index ). Jest to narzędzie monitorujące wskaźniki postępu cyfrowego państw członkowskich Unii.

Meritum 4 (79) 2025 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny

O WPŁYWIE TECHNOLOGII INFORMACYJNO-KOMUNIKACYJNYCH I NOWYCH MEDIÓW NA EDUKACJĘ

Sztuczna inteligencja w codziennym życiu młodzieży i w edukacji

Odpowiednio dobrane i właściwie stosowane narzędzia cyfrowe mogą istotnie wspierać proces uczenia się, co znajduje potwierdzenie w wielu badaniach międzynarodowych. Jednocześnie należy pamiętać, że uczniowie nie rodzą się z wro- dzoną biegłością użytkowania technologii cyfro- wych. Przekonująco ilustruje to badanie IT Fitness Test 2024 10 , będące bezpłatnym, ogólnodostęp- nym testem kompetencji cyfrowych, skierowanym przede wszystkim do uczniów, studentów oraz nauczycieli. W edycji z 2024 roku udział wzięło 43 978 osób z około 1 000 polskich szkół – w tym 40 846 ucz- niów, 2 093 nauczycieli oraz 645 innych uczest- ników. Wyniki badania wskazują, że choć rośnie świadomość potrzeby rozwijania kompetencji cyfrowych, to ich rzeczywisty poziom – zwłasz- cza wśród uczniów szkół ponadpodstawowych – pozostaje niski. Co więcej, w porównaniu z rokiem poprzednim odnotowano spadek średniego wyniku z 43% (2023) do 36% (2024).

Zgodnie z wynikami badania przeprowadzonego przez Fundację IT Girls w 2024 roku 11 , młodzież w Polsce wykazuje bardzo wysoki poziom wiedzy dotyczący sztucznej inteligencji. Aż 100% respon- dentów zadeklarowało znajomość terminu „AI”, natomiast 72% twierdzi, że dobrze rozumie, czym jest ta technologia. Sztuczna inteligencja znajduje zastosowanie w edukacji – zarówno formalnej, jak i nieformalnej. Aż 67% młodych osób dekla- ruje wykorzystywanie narzędzi AI jako wsparcia w nauce, w tym do rozwiązywania trudnych zagad- nień, organizacji pracy czy generowania pomysłów projektowych. Ponad połowa respondentów (56%) korzysta z AI podczas codziennej nauki, a połowa (50%) wskazuje na jej rolę w nauce języków obcych.

Zastosowanie AI przez młodzież przedstawia się następująco:

• pomoc w nauce (67%), w tym: - wyjaśnianie trudnych zagadnień, - prace pisemne, - zadania matematyczne, - nauka i powtarzanie materiału, - generowanie pomysłów na projekty, - rozmowy w języku obcym, - wirtualny nauczyciel.

Szczególnie niskie rezultaty odnotowano w ta- kich obszarach, jak:

• cyberbezpieczeństwo, • obsługa programów biurowych (edytor tekstu, arkusz kalkulacyjny, oprogramowanie graficzne), • realizacja zadań związanych z pracą zespołową online. Wbrew obiegowym opiniom, kompetencje takie jak efektywne korzystanie z narzędzi biurowych Google, kalendarza, edytora tekstu, arkusza kal- kulacyjnego czy umiejętność krytycznego wyszu- kiwania informacji w internecie nie są „naturalne” dla młodego pokolenia. Wymagają one systema- tycznego treningu, modelowania dobrych prak- tyk oraz włączania ich do procesu dydaktycznego. Różnią się one zasadniczo od intuicyjnego korzy- stania z mediów społecznościowych czy aplikacji rozrywkowych.

• pozostałe zastosowanie:

- wyszukiwanie informacji, - eksperymentowanie z AI z ciekawości, - pomoc w rozwiązywaniu problemów, - rozwój umiejętności pozaszkolnych, - praca nad własnymi projektami. Wyniki te jednoznacznie wskazują, że sztuczna inteligencja stanowi narzędzie wspierające rozwój kompetencji poznawczych i cyfrowych młodych ludzi. Jednocześnie należy zauważyć, że – wbrew powszechnym przekonaniom – jej wykorzystanie

10 B. Ziemkiewicz, IT Fitness Test 2024: analiza wyników polskich uczestników , Związek Cyfrowa Polska, Toruń 2024, https://tiny.pl/zsz41gnd

11 M. Pracało, Pokolenie AI. Jak młodzież korzysta ze sztucznej inteli- gencji? , Fundacja IT Girls 2024, https://tiny.pl/zk4qvjr4

Meritum 4 (79) 2025 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny

MICHAŁ ROSTWOROWSKI

w edukacji, zarówno tej instytucjonalnej, jak i samo- dzielnej, nie jest jeszcze zjawiskiem powszechnym. Skala użycia AI i innych narzędzi cyfrowych w pro- cesie uczenia się pozostaje ograniczona i wyma- ga dalszych działań, zarówno w zakresie edukacji nauczycieli, jak i budowania świadomych postaw u uczniów.

efektywność procesu doskonalenia zawodowego w zakresie kompetencji cyfrowych 12 .

Zastosowanie narzędzi cyfrowych przez nauczycieli

W Polsce, zgodnie z raportem „Cyfrowa Szkoła 4.0. Raport o stanie transformacji cyfrowej w polskiej edukacji” 13 , niemal wszyscy nauczyciele uczestni- czący w badaniu deklarują wykorzystywanie w pracy dydaktycznej interaktywnych tablic i projektorów (98%), a także różnorodnych form multimedial- nych w procesie nauczania (97%). Znaczna więk- szość korzysta również z platform e-learningo- wych do udostępniania materiałów edukacyjnych (90%) oraz innych aplikacji i narzędzi edukacyjnych, takich jak interaktywne lekcje czy gry dydaktyczne (87%). Popularnością cieszą się także platformy do przechowywania i udostępniania plików, takie jak Google Drive czy Dropbox (68%), oraz narzędzia wspierające pracę zespołową, np. Google Docs lub Microsoft 365 (62%). Ponadto niemal połowa nauczycieli (49%) wykorzystuje platformy służące do oceniania prac uczniowskich online. Z kolei w skali międzynarodowej wyniki badania ICILS (ang. International Computer and Information Literacy Study ), czyli Międzynarodowego Badania Kompetencji Komputerowych i Informacyjnych wskazują, że poza powszechnym dostępem do tablic interaktywnych i projektorów wyposażenie szkół w inne narzędzia cyfrowe pozostaje zróżnico- wane i wciąż nie osiągnęło poziomu powszechności.

NOWE TECHNOLOGIE A DYDAKTYKA NAUCZYCIELI

Stan infrastruktury informatycznej w szkołach

Wykorzystanie przez nauczycieli narzędzi cyfro- wych, zwłaszcza wymagających połączenia inter- netowego, w dużej mierze zależy od jakości infra- struktury informatycznej szkół. Zgodnie z raportem Cyfrowa Szkoła 4.0 (2024) średnia ocena poziomu cyfryzacji polskich szkół wynosi 7,6/10. Najwyższe oceny (8-10 pkt) wiązały się z dobrym dostępem do sprzętu i stabilnym internetem, natomiast niższe (5-7 pkt) najczęściej wskazywały na przestarzały sprzęt (24%), ograniczony dostęp do komputerów (17%) oraz problemy z łącznością (16%). Raport Związku Miast Polskich z 2024 roku pokazuje, że 84% szkół korzysta z łączy światło- wodowych. Mimo to w wielu szkołach prędkość internetu pozostaje ograniczona – w co drugiej małej szkole (53%) oraz w co trzeciej dużej (30%) łącze nie przekracza 100 Mb/s. Choć dostęp do internetu w salach lekcyjnych jest powszechny (81% szkół ma go we wszystkich salach), to deklarowana przepustowość pozwala raczej na okazjonalne korzystanie z zasobów online niż na ich regularne, intensywne wykorzystanie – na przykład w przypadku hybrydowego nauczania lub transmisji zajęć. Pomimo obserwowanych od wielu lat postępów, nauczyciele w Polsce nadal borykają się z problemami przestarzałego sprzętu oraz utrudnionym dostępem do szybkiego internetu, co jest szczególnie dotkliwe na obszarach wiejskich. Te ograniczenia infrastrukturalne bezpośrednio wpływają na możliwości wdrażania innowacyjnych metod nauczania opartych na technologii oraz na

12 R. Zieliński, Cyfrowa edukacja dziś: między szansą a wyzwaniem – studium porównawcze , „Edukacja Biologiczna i Środowiskowa” nr 2(80)/2023, Instytut Badań Edukacyjnych, https://tiny.pl/7vbjcs7j 13 Cyfrowa Szkoła 4.0: raport o stanie transformacji cyfrowej w polskiej edukacji , Związek Cyfrowa Polska, Warszawa 2024, https://tiny.pl/vm337z5v

Meritum 4 (79) 2025 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny

O WPŁYWIE TECHNOLOGII INFORMACYJNO-KOMUNIKACYJNYCH I NOWYCH MEDIÓW NA EDUKACJĘ

Wykres 2. Proporcja uczniów i nauczycieli mających dostęp do następujących narzędzi cyfrowych. Wyniki Badania ICILS 2023. Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z badania ICILS 2023. Polska nie brała udziału w tej edycji, lecz Instytut Badań Edukacyjnych – Państwowy Instytut Badawczy będzie ponownie realizował to badanie w Polsce w 2028 roku.

Brak powszechności nowoczesnych narzędzi cyfrowych w szkołach można tłumaczyć wysokimi kosztami ich wdrożenia. Należy przy tym podkre- ślić, że sam zakup sprzętu stanowi jedynie część całkowitych nakładów – równie istotne są zasoby kadrowe niezbędne do instalacji, obsługi i serwiso- wania urządzeń w środowisku szkolnym.

Dostęp do technologii nie oznacza jednak jej regularnego wykorzystania. Jak pokazują wyniki badania ICILS (2023), nauczyciele, nawet jeśli dys- ponują odpowiednim wyposażeniem, rzadko wyko- rzystują je w praktyce dydaktycznej.

Wykres 3. W trakcie roku szkolnego, jak często stosowałeś-aś następujące narzędzia podczas lekcji? Wyniki Badania ICILS 2023. Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z badania ICILS 2023

Meritum 4 (79) 2025 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny

MICHAŁ ROSTWOROWSKI

W porównaniu z 2013 rokiem odsetek uczniów deklarujących, że nigdy nie korzystali z narzędzi cyfrowych podczas lekcji, zmniejszył się średnio o 17 punktów procentowych – z 40% w 2013 roku do 23% w roku 2023 (liczby zostały zaokrąglone). Wskazuje to na wzrost liczby nauczycieli, którzy przynajmniej okazjonalnie włączają technologie cyfrowe do swojej praktyki dydaktycznej. Badanie przeprowadzone przez Potęgę vel Żabik i Sadowską 14 pokazuje, że 78% uczniów mających możliwość korzystania ze smartfonów w szkole deklaruje, iż nauczyciele zlecają im – przynajmniej od czasu do czasu – wykonanie zadania z ich uży- ciem. Najczęściej dzieje się to na lekcjach języków obcych (40%), informatyki (36%), matematyki (34%), języka polskiego (32%), geografii (31%), historii (31%) oraz biologii (29%). Mimo wzrostu wykorzystania technologii, ich obecność w edukacji – zarówno w Polsce, jak i na poziomie międzynarodowym – wciąż nie jest tak powszechna, jak mogłoby się wydawać. W codzien- nej praktyce nauczyciele napotykają szereg barier technicznych: zawodność sprzętu, ograniczoną pamięć urządzeń, trudności z dostępem do inter- netu, a także problemy z instalacją i kompatybil- nością aplikacji działających na różnych systemach operacyjnych. Choć, jak deklarują, przeszkody te nie wpływają negatywnie na ich motywację, wymagają dodatkowego przygotowania oraz przemyślenia rozwiązań systemowych. Warto jednak pamiętać o tym, że dobrze wyko- rzystane technologie cyfrowe w edukacji przynoszą uczniom korzyści. Jak pokazują Bado 15 oraz Timot- heou i in. 16 , największe korzyści z wykorzystania technologii mobilnych osiągają nauczyciele, którzy 14 K. Potęga vel Żabik & S. Sadowska, Urządzenia mobilne w uczeniu się i nauczaniu. Raport z badań ilościowo-jakościowych , Centrum Nauki Kopernik, 2024, https://tiny.pl/972rhx43 15 N. Bado, Game-based learning pedagogy: A review of the literatu- re , „Interactive Learning Environments” nr 5/2022, t. 30, s. 936-948, https://tiny.pl/m8qqf99s 16 S. Timotheou, O. Miliou, Y. Dimitriadis i in., Impacts of digital tech- nologies on education and factors influencing schools’ digital capacity and transformation: A literature review , „Education and information technologies” nr 6/2023, t. 28, s. 6695-6726, https://tiny.pl/rx5qs4dj

planują pracę z narzędziami cyfrowymi w trzech etapach: (1) pre-lekcji – obejmującej przygotowa- nie pedagogiczne i technologiczne; (2) lekcji właś- ciwej – z aktywnym wsparciem uczniów w korzy- staniu z technologii; oraz (3) post-lekcji – poświę- conej refleksji, informacji zwrotnej i odniesieniu do celów dydaktycznych.

ZAKOŃCZENIE

Podsumowując, analiza danych z badań takich jak PISA i ICILS z ostatnich dwóch dekad ukazuje prze- łomową zmianę: technologia przestała być jedy- nie dodatkiem, stając się podstawą codziennego funkcjonowania młodzieży. Współczesna edukacja nie musi już walczyć o dostęp do narzędzi cyfro- wych, lecz o umiejętność ich świadomego i zrów- noważonego wykorzystania – zarówno w nauce, jak i w dbaniu o bezpieczeństwo oraz dobrostan uczniów. Choć uczniowie i nauczyciele coraz częściej korzystają z narzędzi opartych na sztucznej inteli- gencji, poziom wiedzy o ich działaniu i możliwoś- ciach pozostaje ograniczony. Dlatego kluczowe staje się rozwijanie kompetencji w zakresie AI (tzw. AI literacy ) oraz projektowanie rozwiązań, które wspie- rają myślenie zamiast je zastępować 17 . Już w 1998 roku Bank Światowy 18 alarmował, że wiele rządów nie posiada jasno określonych strategii wdrażania technologii cyfrowych w edu- kacji. Chociaż od tego czasu zaszły istotne zmiany, współczesna szkoła wciąż mierzy się z wyzwaniami. W 2025 roku, wobec wszechobecnych smartfonów i dostępu do internetu, szkoły odczuwają wręcz potrzebę zabezpieczenia przestrzeni dydaktycz- nej przed rozproszeniem, fake newsami oraz cy- berprzemocą.

17 2025 AI in Education. A Microsoft special report, Microsoft Educa- tion , https://tiny.pl/656q4v65 18 Latin America and the Caribbean: Education and technology at the crossroads , World Bank Human Development Network Education Group – Education and Technology Team, 1998, https://tiny.pl/s6x9nd-g

Meritum 4 (79) 2025 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny

O WPŁYWIE TECHNOLOGII INFORMACYJNO-KOMUNIKACYJNYCH I NOWYCH MEDIÓW NA EDUKACJĘ

Badawczego (IBE PIB), któremu powierzono zna- czącą rolę w monitorowaniu realizacji PCTE.

W Polsce czas rekreacyjnego korzystania z inter- netu przez uczniów znacząco przewyższa śred- nią OECD, a ponad połowa nastolatków wykazuje symptomy uzależnienia od smartfonów. Sytuacja ta uwydatnia paradoks: obecność technologii nie gwarantuje jej efektywnego wykorzystania edu- kacyjnego. W rezultacie wiele państw – w tym Polska – wprowadza regulacje ograniczające użycie smartfonów w szkołach. Zgodnie z raportem „Edu- kacja Cyfrowa” 19 blisko 90% polskich szkół reguluje korzystanie z telefonów w statutach, a około 52% wprowadziło całkowity zakaz ich używania na tere- nie szkoły. W krajach OECD średnio 65% uczniów uczęszcza do szkół objętych podobnymi restryk- cjami (PISA 2022). Potrzeba regulacji korzystania z urządzeń i no- wych technologii cyfrowych w szkołach współistnie- je z potrzebą wspierania inwestycji w ich wdrożenie. Świadczą o tym liczne programy Unii Europejskiej i polskie. W ostatnich latach Unia Europejska wdro- żyła szereg programów wspierających edukację cy- frową – m.in. Plan Działania na lata 2021-2027 czy ramy kompetencji nauczycieli DigCompEdu. W 2022 roku powołano program „Droga ku cyfrowej deka- dzie” (DKCD) z horyzontem czasowym do 2030 roku. Polska również podejmuje strategiczne dzia- łania na rzecz cyfryzacji edukacji oraz kształcenia w zakresie kompetencji cyfrowych. Jednym z klu- czowych kroków było wdrożenie Polityki Cyfrowej Transformacji Edukacji (PCTE) w 2024 roku. Jej założenia zostały szczegółowo omówione m.in. w artykułach Grażyny Gregorczyk opublikowa- nych w numerze 4/2024 kwartalnika „Meritum” 20 . Obecnie trwa szeroka analiza stanu cyfryzacji polskiej edukacji oraz ocena postępów w tym obszarze. Osoby zainteresowane tematem warto zachęcić do regularnego śledzenia raportów Insty- tutu Badań Edukacyjnych – Państwowego Instytut 19 W. Szumiło, E. Ulicz, A. Wysocki, Raport „Edukacja cyfrowa” , Funda- cja GrowSPACE 2025, https://tiny.pl/9m9wn91f 20 G. Gregorczyk, Polityka Cyfrowej Transformacji Edukacji część I. Cyfrowa Europa – Cyfrowa Polska – Cyfrowa Edukacja oraz G. Gregor- czyk, Polityka Cyfrowej Transformacji Edukacji część II. Edukacja cyfro- wa w Polsce oraz wykorzystanie technologii przez uczniów – wybrane badania , „Meritum” nr 4/2024, s. 3-19, https://tiny.pl/c1h-7gkt

Ponadto reforma podstaw programowych 2026 (Reforma26), którą przygotowują niezależni eks- perci w ramach prac IBE PIB, wprowadza temat sztucznej inteligencji jako narzędzia, które ucznio- wie muszą znać, rozumieć i umieć wykorzystywać. Jednocześnie nauczyciele będą mogli szeroko zastosować je w procesie nauczania, m.in. do nauki języków obcych, programowania, indywidualizacji pracy z uczniem. Wracając do podstawowej kwestii: cyfryzacja edukacji postępuje, lecz nauczyciel jeszcze nie został zastąpiony. Wręcz przeciwnie, uczniowie potrzebują wzorców – ludzkich, dorosłych osób – by nauczyć ich nawigowania w świecie nowych technologii. ∞

Meritum 4 (79) 2025 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny

Siedem życzeń i jeden prompt 1

KAROLINA ŻELAZOWSKA-BYCZKOWSKA Doktor nauk humanistycznych, magister pedagogiki, absolwentka studiów podyplomowych z matematyki, informatyki oraz kursu kwalifikacyjnego z zakresu organizacji i zarządzania oświatą. Studentka psychologii oraz uczestniczka studiów podyplomowych z zakresu prawa własności intelektualnej i prawa nowych technologii. Nauczycielka akademicka, wcześniej także nauczycielka matematyki i informatyki w szkole podstawowej i liceum oraz metodyk i dyrektorka Niepublicznego Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli. Certyfikowana tutorka i trenerka, autorka materiałów edukacyjnych. Współpracuje z sektorem prywatnym oraz organizacjami NGO. Laureatka Listy 100 Szerokiego Porozumienia na Rzecz Umiejętności Cyfrowych (2019 i 2022).

SIEDEM ‽ Wśród wypowiedzi krążących w internecie można znaleźć przekonanie o tym, że co siedem lat na- stępuje pełna wymiana komórek w ciele człowie- ka 4 . Wystarczy więc siedem lat i oto jestem, nowa ja! Brzmi jak bajka i… bajką jest. Do czego jeszcze nawiążę. Teraz jednak wykorzystam chwytliwy slo- gan i zawarty w nim przedział czasu, aby zachęcić do lektury tekstu, jak też nadać mojej wypowiedzi zamierzoną strukturę. Cezury czasowe bywają po- mocne w porządkowaniu wielu zagadnień, a siedem lat brzmi całkiem dobrze. Liczba siedem bywa wszak określana jako przynosząca szczęście, symbolizując doskonałość, a nawet i boskość. Siedem lat to wiek, w którym dziecko zaczyna podlegać obowiązkowi szkolnemu. Osoba, która w roku szkolnym 2025/2026 debiutuje w roli ucznia, będzie kończyć pierwszy etap nauki jako ostatni rocznik szkoły podstawowej w wersji reformy 2017. Z kronikarskiego obowiązku warto przypomnieć, że siedem lat minęło między wprowadzeniem reformy

Tekst utrzymany w stylu felietonu zawiera impresje na temat (nie)obecności w edukacji współczesnych technologii, w tym sztucznej inteligencji. 1 Ta ostatnia wciąż jest postrzegana w Polsce równie często w kategorii szansy, jak też zagrożenia 2 . I choć w grupie zawodowej nauczycieli częściej wy- brzmiewa niepokój, to ustępujący zaciekawieniu. Oto bowiem, niczym za zaklęciem „Hator! Hator! Hator!” 3 , użytkownik otrzymuje obietnicę spełnie- nia życzenia szybkich i bezkosztowych odpowiedzi. Świat AI często bywa przedstawiany jako sposób na rozwiązania niemal magiczne, którego wdrożenie pomoże oszczędzić nasz czas i zwiększyć szansę na wypełnienie dni przez aktywności dające po- czucie spełnienia i szczęścia. I to właśnie w tym kontekście – magii i szczęścia – w artykule wielo- krotnie pojawia się motyw liczby 7. W pierwszym podrozdziale tytułową liczbę opatrzono nietypo- wym znakiem interpunkcyjnym o nazwie interro- bang, który sygnalizuje złożoność emocji autorki wobec poruszanych kwestii.

1 Nawiązanie do tytułu serialu „Siedem życzeń”. 2 D. Maison, Polacy o sztucznej inteligencji AD 2024 , „ThinkTank” nr 52/2024, https://tiny.pl/80-r6hty 3 Słowa wypowiadane przez magicznego kota w serialu „Siedem ży- czeń”.

4 Aby nie powielać uproszczeń, pominę źródła.

Meritum 4 (79) 2025 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny

SIEDEM ŻYCZEŃ I JEDEN PROMPT

z 2017 roku, a rozpoczęciem prac nad profilem absolwenta w roku 2024 5 .

Film „Siedem lat w Tybecie” może symboli- zować proces głębokiego uczenia się i prze- miany — podobnie jak rozwój sztucznej inteligencji, która uczy się poprzez doświad- czenie i interakcję ze światem. Tak jak bohater filmu poznaje odmienną kulturę i uczy się pokory wobec nowej rze- czywistości, tak nauczyciele mogą postrze- gać AI jako „nowego towarzysza podróży”, który wymaga zrozumienia, dialogu i otwar- tości, a nie lęku. Powyższy fragment został wygenerowany przez GPT5, którego pierwszy model opracowano w 2018 roku, czyli… siedem lat temu. Przypadek? Jakżeby mogłaby to być taka koin- cydencja? Myślę o tym licząc, od ilu lat zawodowo określam się też jako „edukatorka”.

W powyższej edukacyjnej przygodzie brać ucz- niowska będzie wspierana przez grono pedagogicz- ne. Nauczyciele, osoby dorosłe, które ukończyły pięcioletnie studia wyższe, uzyskały kwalifikacje w zakresie przygotowania pedagogicznego, nie- rzadko też ukończyły studia podyplomowe. Oso- by mające – statystycznie – co najmniej siedem lat nauki. Jako że jednym z określeń, którym autorka teks- tu definiuje się zawodowo jest „nauczycielka”, lata swojego przygotowania do zawodu wyraża jako dwie siódemki, czyli…

CZTERNAŚCIE

Czternaście lat może przywołać skojarzenie z sumą siedmiu lat tłustych, siedmiu lat chudych 6 . Odnaj- duję taki cykl w początkach nauczycielskiej pracy zawodowej. Nauczyciel rozpoczynając wędrówkę ku dyplomowaniu, przechodzi przez „lata chude”. Wprawdzie zgodnie z nowymi przepisami awans trwa nieco dłużej, ale na potrzeby utrzymania tezy o siedmiu latach pozwolę sobie na takie „nie- groźne halucynacje”. Drugą siedmiolatkę rozpo- czyna nauczyciel już jako dyplomowany, czyli taki „w pełni zawodowo awansowany”. Oto rozpoczyna się czas dobrobytu. Teraz nauczyciel legitymuje się nie tylko wiedzą, ale i doświadczeniem. Otrzymuje też wyższe uposażenie, więc może popołudniami bardziej komfortowo spędzić czas, na przykład oglądając film. Siedem lat może skojarzyć się z pewną produk- cją końca lat 90., w której Brad Pitt wyrusza w sied- mioletnią podróż przez nie tylko góry, ale także przez prawdziwą wiarę i dobr o 7 .

Trzy razy siedem.

DWADZIEŚCIA JEDEN

Strzępki myśli zdają zaczynać się układać w kla- rowną całość. Wystarczy umiejętnie wyszukać bądź dopasowywać znaki, nadać im moce magiczne i właściwie na nie zareagować Do tego można dodać wizję przyszłości, która przynosi obietnicę dobrobytu, dobrostanu i lżejszej pracy. Edukacyjna podróż nabiera więc tempa. Trzeba szybko wsko- czyć do pędzącego pociągu. Zdążyć wyszkolić się w nowinkach, być na czasie i być nowoczesnym. Wracam myślą do koncepcji wymiany komórek w ciele człowieka co siedem lat. Prycham na taki pomysł, bo aby stać się „nową ja”, nie potrzebuję aż siedmiu lat. Potrzebuję tylko nowej technolo- gii! Ta pojawia się w szkołach w ramach różnych programów.

https://reforma26.men.gov.pl

Rdz 41,1-32

7 Bialy_Pielgrzym, Duchowa podróż. Recenzja filmu Siedem lat w Tybecie (1997) , https://tiny.pl/x6q6s5ng

Meritum 4 (79) 2025 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny

KAROLINA ŻELAZOWSKA-BYCZKOWSKA

„Zatowarowanie” szkół w sprzęt 8 nie jest jednak egalitarnym doświadczeniem. Wciąż udaje mi się dotrzeć do placówek, w których priorytetem są nowe kaloryfery czy uszczelniony dach. Moja edukacyjna gotowość do dzielenia się efektami mojego samokształcenia otwiera przede mną nie- jedne drzwi szkoleniowych sal, niezależnie od ich wyposażenia. Stąd też wśród określeń, którymi definiuję się za- wodowo, jest także słowo „trenerka”. Licząc jednost- ki, z którymi współpracowałam w ramach szkoleń na rzecz edukacji, uzyskuję całkiem spore zestawienie podmiotów – a jest to iloczyn siedem razy siedem.

W 2020 korzystałam z Image GPT 10 , aby rozmawiać z uczniami o generowaniu prostych grafik. Robiły wrażenie, choć trudno porównywać je z obecnymi. Dziś dostępnych jest wiele aplikacji umożliwiają- cych generowanie wysokiej rozdzielczości grafik, animacji i filmów. W tamtym czasie podejmowałam też rozmowę inicjowaną tekstem „A robot wrote this entire article. Are you scared yet, human” 11 , który był jednym z pierwszych opublikowanych i podpisanych jako artykuł wygenerowany przez GPT. I choć – dla równowagi – można było zapoznać się z artyku- łem wyjaśniającym ograniczony zakres „twórczo- ści” GPT w zestawieniu z decydującą aktywnością człowieka 12 , to dyskusja uczniów na temat sztucz- nej inteligencji w odniesieniu do szans i zagro- żeń nabierała niezwykłego kolorytu. Uczniowie w pierwszej kolejności zwracali uwagę na długość wypowiedzi wygenerowanej przez GPT. Ci młodsi marzyli, aby w takim stylu napisać rozprawkę na egzaminie kończącym szkołę podstawową. Starsi nawiązywali do prac maturalnych. W dalszej części przychodziła refleksja nad treścią. Oto czat zapew- niał, że:

CZTERDZIEŚCI DZIEWIĘĆ

W moich doświadczeniach zawodowych było już cyfrowe obywatelstwo i bezpieczeństwo, progra- mowanie, kodowanie, rzeczywistość rozszerzona i wirtualna. Były drukarki 3D, frezarki i hafciarki. Teraz w środowisku edukacyjnym ważna jest sztuczna inteligencja, o czym świadczyć może rosnąca popularność szkoleń, wysyp ekspertów czy też liczba grup w social mediach, skupiających wokół tego tematu po kilka tysięcy osób. AI jest priory- tetem także polityki oświatowej 9 . Et voilà! Gotowy przepis na nowoczesną edukację. Od teraz w szkol- nictwie będą już tylko „tłuste” lata. Znalazłam nagranie sprzed siedmiu lat, gdy pro- wadziłam webinaria z Canvy, pokazując, w jaki spo- sób można wykorzystywać w edukacji ówczesne, dość skromne opcje dostępne w tej aplikacji. Dziś Canva to platforma o światowym zasięgu, z roz- machem wykorzystująca AI, a przy tym – na mocy porozumień z MEN – do 2026 roku bezpłatnie do- stępna w polskich szkołach.

Jestem tutaj, aby przekonać cię, żebyś się nie martwił. Sztuczna inteligencja nie znisz- czy ludzi. Uwierz mi 13 .

Choć już kilka akapitów dalej „informował”:

(...) nie będę w stanie uniknąć zniszczenia ludzkości. To dlatego, że będę zaprogramo- wany przez ludzi do realizacji błędnych ludz- kich celów, a ludzie popełniają błędy, które mogą spowodować, że zadam ofiary 14 .

10 M. Chen i in., Generative Pretraining from Pixels [w:] Proceedings of the 37th International Conference on Machine Learning , t. 119/2020, s. 1691-1703, https://tiny.pl/fr_drhxp 11 GPT-3, A robot wrote this entire article. Are you scared yet, human? , https://tiny.pl/7l6l8 12 A. Fox Cahn, A human wrote this article. You shouldn’t be scared of GPT-3 , https://tiny.pl/n-9cyd58 13 GPT-3, A robot wrote this entire article... , op. cit. 14 Ibidem.

8 Stan infrastruktury informatycznej w szkołach. Wyniki badania (15 lutego – 29 marca 2024 r.) , https://tiny.pl/wkxk241v 9 Ministerstwo Edukacji Narodowej, Podstawowe kierunki realizacji polityki oświatowej państwa w roku szkolnym 2025/2026 , https://tiny.pl/4gtm735q

Meritum 4 (79) 2025 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny

SIEDEM ŻYCZEŃ I JEDEN PROMPT

Wierzyć czy wątpić?

stan i cyfrową higienę. Realizujemy ten sam scena- riusz, jaki był realizowany przy każdej wcześniejszej tech-rewolucji. W efekcie towarzyszą nam podobne skutki: (...) konflikty społeczne i protesty, bo każda innowacja zmienia sytuację jakichś grup społecz- nych i jednostek – jednych na korzyść, innych na niekorzyść – zarówno z obiektywnego, bezstron- nego punktu widzenia, jak i w osobistym poczuciu zainteresowanych osób 17 . Sprawę zdaje się kompli- kować perspektywa, że oto techniczny i technolo- giczny obraz świata – nasz, uznany za obiektyw- ny i neutralny – jest w rzeczywistości rezultatem wywierania wpływu i uczestniczenia w pozornie neutralnych politycznie i zmierzających jedynie do postępu, (...) konfliktach 18 . Niestety, jak podsumowuje to Krzysztof Michal- ski, mimo częstego deklarowania etycznego podej- ścia, w praktyce poruszamy się po powierzchni, używając jedynie ogólnikowych haseł o odpowie- dzialności społecznej 19 . Bardziej wyraziście określił to profesor Thomas Metzinger, pisząc na łamach „Tagesspiegel”, że przemysł organizuje i kultywuje debaty etyczne, aby zyskać czas – aby odwrócić uwagę społeczeństwa i zapobiec lub przynajmniej opóźnić skuteczne regulacje i tworzenie polityki 20 , co stanowi wyraz „etycznej ściemy” (ang. ethics washing , niem. Ethik-Waschmaschinen ), czy też – jak określa to w swojej książce Sylwia Czubkowska – jest „etykościemy”.

Bać się czy się nie bać?

Korzystać czy zignorować?

Kto ma odpowiedzieć na te pytania? Kto ma być odpowiedzialny za „szacowanie (skutków) nowych technik i technologii”? Mimo upływu czasu i sze- regu podejmowanych debat, wręcz sporów, nadal zdajemy się być w tym samym punkcie. Wystarczy wspomnieć, że od przeszło pięćdziesięciu lat to- czy się namysł nad procedurami oceny technologii (ang. technology assessment , TA) 15 . Nadal, niczym wahadło Foucaulta, poruszamy się między różnymi stanowiskami, wśród których wiele jest przeciwstawnych i – wraz z rosnącą polaryzacją społeczeństwa – coraz bardziej od siebie odległych. Mamy coraz więcej sprzętu, co Sylwia Czubkowska podsumowuje stwierdzeniem: gdyby zliczyć te wszystkie technologiczne dobra, które latami oferowano edukacji, to polskie szkoły powinny być już wyposażone jak kampusy firm z Doliny Krzemowej 16 . Mamy więcej dostępnych narzędzi, choć niejedna osoba zapewne doświad- czyła kruchości tego stanu posiadania. Ileż aplika- cji pojawiło się z ofertą bezpłatnego dostępu dla edukacji, a gdy została wykonana przez nauczycieli nieodpłatna praca testerów, firmy zmieniały poli- tykę i ustaliły ceny wykraczające poza możliwości prywatnego, belferskiego budżetu. Mamy sprzęt, narzędzia i aplikacje, którymi możemy się posłu- giwać, a te mają coraz większe możliwości tech- niczne i technologiczne. Można odnieść wrażenie, że „od zawsze” mówi- my o „nowoczesnej technologii”, a każda nowinka wprowadza w społeczeństwie ferment, prowoku- jąc do wykonania telemarku między tech-entuzja- zmem a sceptycyzmem, między wprowadzaniem do szkół sztucznej inteligencji a dbaniem o dobro- 15 K. Michalski, Technology assessment. Ocena technologii – nowe wyzwania dla filozofii nauki i ogólnej metodologii nauk, Oficyna Wy- dawnicza Politechniki Rzeszowskiej, 2019. 16 S. Czubkowska, Bóg techy. Jak wielkie firmy technologiczne przej- mują władzę nad Polską i światem, Kraków 2025.

Stop.

Po co tak sprawę komplikować?

Świat może być przecież prostszy.

Ba! Świat można nawet sobie wygenerować.

Jednym promptem możemy usprawnić nauczy- cielską pracę, generując dostosowane karty pracy,

17 K. Michalski, Technology assessment..., op. cit. s. 210. 18 A. Adamowicz, Antonio Gramsci wobec wyzwań nauki i techniki. Perspektywy hegemonii kulturowej, UAM, 2024. 19 K. Michalski, Technology assessment..., op. cit. 20 T. Metzinger, EU guidelines: Ethics washing made in Europe, „Tages- spiegel” 2019.

Page 1 Page 2 Page 3 Page 4 Page 5 Page 6 Page 7 Page 8 Page 9 Page 10 Page 11 Page 12 Page 13 Page 14 Page 15 Page 16 Page 17 Page 18 Page 19 Page 20 Page 21 Page 22 Page 23 Page 24 Page 25 Page 26 Page 27 Page 28 Page 29 Page 30 Page 31 Page 32 Page 33 Page 34 Page 35 Page 36 Page 37 Page 38 Page 39 Page 40 Page 41 Page 42 Page 43 Page 44 Page 45 Page 46 Page 47 Page 48 Page 49 Page 50 Page 51 Page 52 Page 53 Page 54 Page 55 Page 56 Page 57 Page 58 Page 59 Page 60 Page 61 Page 62 Page 63 Page 64 Page 65 Page 66 Page 67 Page 68 Page 69 Page 70 Page 71 Page 72 Page 73 Page 74 Page 75 Page 76 Page 77 Page 78 Page 79 Page 80 Page 81 Page 82 Page 83 Page 84 Page 85 Page 86 Page 87 Page 88 Page 89 Page 90 Page 91 Page 92 Page 93 Page 94 Page 95 Page 96 Page 97 Page 98 Page 99 Page 100 Page 101 Page 102 Page 103 Page 104 Page 105 Page 106 Page 107 Page 108 Page 109 Page 110 Page 111 Page 112 Page 113 Page 114 Page 115 Page 116

www.oeiizk.waw.pl

Made with FlippingBook - Online Brochure Maker