1. Mənalı və funksional kontekstdə oxu Şagirdlər oxumağın və yaxşı inkişaf etmiş oxuyub-anlama bacarıqlarına malik olmağın onlar üçün vacib, dəyərli və faydalı olduğunu hiss etməlidirlər. Buna görə də oxu materialları, məqsədləri və üsulları gündəlik həyatda qarşılaşdıqları vəziyyətlərə uyğun və real oxu tapşırıqları kimi olmalıdır. 2. Mətnlə dərin qarşılıqlı əlaqə Mətnin məzmunu ilə qarşılıqlı əlaqə qurmaq şagirdlərin oxuyub-anlama bacarığının inkişafına müsbət təsir göstərir. Xüsusilə oxu məqsədinə çatmaq üçün lazım olan məlumatları müzakirə edərək şagirdlər əvvəllər düşünmədikləri yeni fikirlər əldə edir və bu da mətnin daha yaxşı başa düşülməsinə kömək edir. 3. Məhdud sayda oxu strategiyalarının açıq şəkildə tədrisi Oxuyub-anlama strategiyalarından istifadə anlama bacarığını inkişaf etdirməyin effektiv üsulu ola bilər. Araşdırmalar göstərir ki, aşağıdakı cədvəldə göstərilən bir neçə strategiya mənalı şəkildə öyrədilib birlikdə istifadə edildikdə oxuduğunu anlamağa müsbət təsir göstərir. 4. Oxu tədrisinin digər fənlərlə inteqrasiyası Şagirdlər digər fənlərə aid mətnlər oxuduqda yeni biliklər və fənlərə xas sözləri öyrənməklə yanaşı, həm də oxu bacarıqlarını fərqli mətn növlərinə tətbiq etməyi öyrənirlər. Oxu ilə yazını inteqrasiya etmək həm oxuyub-anlama bacarıqlarını, həm də yazı bacarıqlarını inkişaf etdirir. 5. Oxuyub-anlama ilə əlaqəli amillərin izlənməsi və diferensial təlimin tətbiqi Summativ və formativ qiymətləndirmələr vasitəsilə oxunun inkişafını izləmək şagirdlərin oxuyub-anlama səviyyəsini və təlim ehtiyaclarını üzə çıxarır. Diferensial təlim sözlərin mənaları, oxu strategiyaları və mətnin strukturunun açıq şəkildə tədrisi ilə həyata keçirilə bilər. ŞAGİRDLƏRDƏ OXUYUB-ANLAMA BACARIQLARININ FORMALAŞDIRILMASI Oxuyub-anlama bacarığını tədris etmək üçün beş əsas prinsip (bir PIRLS imtahanı mətnindən nümunələr ilə)
EFFEKTİV OXU STRATEGİYALARI
• Proqnoz vermək və oxu məqsədlərini müəyyənləşdirmək • Suallar vermək • Mətnin məzmununu vizuallaşdırmaq
• Mətnin strukturunu tanımaq • Əlaqələr qurmaq • Ümumiləşdirmək • Anlamanı yoxlamaq və aydınlaşdırmaq
SİNİF TAPŞIRIĞI
PIRLS tədqiqatından İnqibyorq Siqurdardottinin “Damdakı güllər” adlı hekayəsini oxuyun. Nazı nənənin yeni mənzilində özünü əvvəlki evindəki kimi hiss etməsi üçün atdığı iki addımı tapın. Əgər... şagirdin cavabı nənə tərəfindən edilən aşağıdakı iki işdən hər hansı birini əhatələyirsə, cavabı düzgün hesab edilir: • Heyvanları ilə bağlı işlər • Damı ilə bağlı işlər
Şagird bu tapşırıq üçün nəyi bilməli və nə etməlidir? Şagirdlər hekayənin əvvəlindən anlamalıdırlar ki, Nazı nənə əvvəlki evi, damında ot və güllər olan köhnə ferması və oradakı heyvanları üçün çox darıxırdı. Hekayənin sonunda isə onlar öyrənirlər ki, Nazı nənə artıq özünü daha xoşbəxt hiss edirdi. Onlar bunu mətndə Nazı nənənin toyuqlarını gətirməsi və damı otla örtməsini təsvir edən hissə ilə əlaqələndirməlidirlər. Onlar başa düşməlidirlər ki, Nazı nənə bunu yeni evini köhnə evinə bənzətmək üçün etdi. Buna görə də artıq ev həsrəti çəkmirdi və onun problemləri həll olunmuşdu.
“Damdakı güllər” hekayəsi yaşlı bir qadın olan Nazı nənə haqqındadır. O demək olar ki, məcburiyyət qarşısında qalaraq fermasından şəhərə köçür. Şəhərdə darıxmağa başlayır və özünü əvvəlki evində olduğu kimi hiss etmək üçün toyuqlar və damdakı güllərlə örtülü ot da daxil olmaqla köhnə fermasını mümkün qədər yeni mənzilinə köçürür. Hekayə Nazı nənənin evinin qarşı tərəfində yaşayan bir oğlan tərəfindən nəql olunur. O, nənənin yeni evində özünü rahat hiss etməsi üçün necə çalışdığını təsvir edir.
63%
Tam bal alan şagirdlərin faizi (beynəlxalq orta göstərici) :
82%
Yarım bal alan şagirdlərin faizi (beynəlxalq orta göstərici):
Cavab şagirdin nənənin yeni mənzilini əvvəlki evinə bənzətməsi üçün gördüyü işləri qismən başa düşdüyünü göstərirsə və yalnız bir işini təsvir edirsə, bu zaman şagird yarım bal alır.
Tədris üçün tövsiyələr
Strategiyaların açıq şəkildə tədrisi: Əlaqələr qurmaq Hekayəni necə ümumiləşdirmək və ya yenidən danışmaq lazım olduğunu səsli şəkildə göstərin. Özünüzə belə suallar verin: “Birinci nə baş verdi? Sonra nə oldu? Nənə bunu niyə etdi?” və hadisələri düzgün ardıcıllıqla yazın. Strategiyaların açıq şəkildə tədrisi: Ümumiləşdirmə Mətnin əsas problemi olan nənənin ev üçün darıxması ilə onun düşündüyü müxtəlif həll yolları arasındakı əlaqəni vurğulayın. Bunu açar sözlər və kiçik şəkillərdən ibarət bir sxem üzərində göstərə bilərsiniz. Daha sonra şagirdlərə bu kimi sualları özlərinin verməsini öyrədin. Onlar bu suallara cavab verdikcə hekayəni ümumiləşdirmiş olacaqlar. Dərin qarşılıqlı əlaqə fəaliyyəti Şagirdlər cütlərlə və ya kiçik qruplarla işləyərək abzasları növbə ilə ümumiləşdirirlər. Bir şagird bir abzası ümumiləşdirdikdən sonra, növbəti abzasları digər qrup üzvləri ümumiləşdirirlər. Daha sonra isə onlar verdikləri suallara cavab taparaq xülasəni necə yaxşılaşdırmaq barədə müzakirə aparırlar. Monitorinq və diferensial təlim Ümumiləşdirmədə çətinlik çəkən şagirdlərlə kiçik qruplar şəklində işləyin. Onların mətni daha yaxşı anlamaları üçün sualları zamanla özlərinin verməsinə şərait yaradın. Əgər bəzi şagirdlər hələ də çətinlik yaşayırsa, sual vermə prosesini onlara göstərməyə davam edin. Mətn ilə dərin qarşılıqlı əlaqə “ Ev üçün darıxmaq ” ifadəsini izah edərkən şagirdlərlə kiçik bir söhbət edə bilərsiniz. Məsələn, nənənin duyğularını onların öz yaşantıları ilə əlaqələndirin. Belə suallar verin: “Heç elə olub ki, evə çox getmək istəmisiniz? O anda nələri düşünüb, necə hiss etmisiniz?” Strategiyaların açıq şəkildə tədrisi: Vizuallaşdırma Hekayənin müəyyən hissəsini şagirdlərlə birlikdə səhnələşdirə bilərsiniz. Bu, onların həmin məqamı daha dərindən anlamağına kömək edəcək. Səhnəni canlandırdıqdan sonra belə suallar verin: “Nənə bu anda hansı hissləri yaşayır? Hekayə irəlilədikcə onun duyğularında hansı dəyişikliklər baş verir?” Oxu tədrisinin digər fənlərlə inteqrasiyası Nazı nənənin hekayəsindən kənd və şəhər həyatının fərqlərini araşdırmaq üçün başlanğıc nöqtəsi kimi istifadə etmək olar. Şagirdlərə belə suallar ünvanlayın: Nənə yeni mənzilini öz evi kimi hiss etməsi üçün başqa nə edə bilərdi? Daha sonra şagirdlərdən xahiş edin ki, hekayəni davam etdirərək Nazı nənənin problemi üçün əlavə həll yollarını təsvir edən bir-iki abzas yazsınlar. Mənalı və funksional kontekstdə oxu “ Ev üçün darıxmaq ” mövzusu üzərində daha uzunmüddətli işləmək üçün bu mövzu ilə bağlı müxtəlif növ mətnləri oxuyun. Şagirdlər mətnlərdə qeyd olunan hissləri və həll yollarını müqayisə edə bilərlər.
ƏLAVƏ MƏLUMAT
PIRLS (Oxu Savadlılığının İnkişafı üzrə Beynəlxalq Qiymətləndirmə Tədqiqatı) — dördüncü sinif şagirdlərinin oxu bacarıqlarını ölçən beynəlxalq qiymətləndirmə tədqiqatıdır. Tədqiqat çərçivəsində hər beş ildən bir təxminən 60 ölkədən məlumatlar toplanır. PIRLS imtahanında şagirdlər müxtəlif növ mətnləri oxuyur və onlarla bağlı sualları cavablandırırlar. Suallar həm çoxseçimli, həm də açıq tipli olur. Bundan əlavə, şagirdlər öz oxu vərdişləri ilə bağlı sorğu doldururlar. Həmçinin şagirdlərin valideynləri, müəllimləri və məktəb direktorları da ayrıca sorğulara cavab verirlər ki, bu da şagirdlərin öyrənmə mühiti haqqında daha geniş məlumat əldə etməyə imkan yaradır. PIRLS tədqiqatı IEA (International Association for the Evaluation of Educational Achievement) tərəfindən həyata keçirilir və 2001, 2006, 2011, 2016 və 2021-ci illərdə təşkil olunmuşdur. Bu Teacher Snippet Expertisecentrum Netherlands və IEA -nın birgə əməkdaşlığı nəticəsində hazırlanmışdır. Sənəd Marian Bruggink, Annelies van der Lee və Eliane Segers tərəfindən yazılmış Putting PIRLS to Use in Classrooms Across the Globe adlı IEA Research for Educators kitabına əsaslanır. Bu materialda IEA tərəfindən ingiliscə nəşr olunmuş sənəd Azərbaycan dilinə adaptasiya edilib. Adaptasiya Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutu (ARTİ) tərəfindən hazırlanmışdır. Teacher Snippet seriyasının bu sənədi Azərbaycanda istifadə edilməsi üçün ARTİ -nin əməkdaşları Aygün Qurbanlı və Röyal Mahmudov tərəfindən uyğunlaşdırılmışdır.
Marian Bruggink (Expertisecentrum Nederlands), Annelies van der Lee (Expertisecentrum Nederlands)
Məzmunun müəllifləri:
Jasmin Schiffer (IEA)
Dizayner:
TƏDQİQATI ARAŞDIRIN
Berardo, S. A. (2006). The use of authentic materials in the teaching of reading. The reading matrix, 6 (2). https://readingmatrix.com/articles/berardo/article.pdf Bruggink, M., Swart, N., van der Lee, A. & Segers, E. (2022). Putting PIRLS to use in classrooms across the globe. IEA Research for Educators. Springer. Graham, S., Liu, X., Bartlett, B., Ng, C., Harris, K. R., Aitken, A., Barkel, A., Kavanaugh, K., & Talukdar, J. (2018). Reading for writing: A meta-analysis of the impact of reading interventions on writing. Review of Educational Research, 88 (2), 243–284. https://doi.org/10.3102/0034654317746927 Okkinga, M., Van Steensel, R., Van Gelderen, A., Van Schooten, E., Sleegers, P. J. C., & Arends, L. R. (2018). Effectiveness of reading-strategy interventions in whole classrooms: A meta-analysis. E ducational Psychological Review, 30 (4), 1215–1239. https://doi.org/10.3102/0034654317746927 Pearson, P., Palincsar, A., Biancarosa, G., & Berman, A. (2020). Reaping the rewards of the reading for understanding initiative. National Academy of Education. https://naeducation.org/reaping-the-rewards-of-reading-for-understanding-initiative/ Pressley, M. (2006). Reading instruction that works: The case for balanced teaching. Guilford Press. Shanahan, T., Callison, K., Carriere, C., Duke, N. K., Pearson, P. D., Schatschneider, C., & Torgesen, J. (2010). Improving reading comprehension in kindergarten through 3rd grade: A practice guide (NCEE 2010-4038). National Center for Educational Evaluation and Regional Assistance, Institute of Education Sciences, U.S. Department of Education. Swanson, E., Hairrell, A., Kent, S., Ciullo, S., Wanzek, J. A., & Vaughn, S. (2014). A synthesis and meta-analysis of reading interventions using social studies content for students with learning disabilities. Journal of Learning Disabilities, 47(2), 178–195. https://doi.org/10.1177/0022219412451131
Ç ò ݳ òᖠǣG
ç ᖠᖠ ᖠ ǡ ᖠ Ç Ç º Ç Ǥ ᖠᖠ ᖠ ÇÇ ÇÇ çÇ Çǫǡ ᖠ ᖠᖠ ç Ç Ç Ç ᖠᖠᖠ ᖠ ºÇÇǤǡᖠᖠᖠᖠᖠᖠçᖠᖠᖠçᖠᖠᖠÇ ç Ç Ç Ç Ǥ ᖠ ᖠ ᖠ ò ᖠ ᖠ Ǥ ºᖠᖠǤ ᖠ ᖠᖠᖠÇǤ ÇᖠᖠÇÇÚᖠçÇǡ ᖠÇǡ òǡ ᖠ ÇǣᖠǡǡᖠçÇǤ òÇᖠᖠᖠᖠᖠǤ
Ç òᖠ
19
ᖠᖠᖠòᖠᖠ çᖠ ᖠ ǣ Dz ᖠ Ú ᖠ ᖠ ᖠ ᖠ ᖠ ᖠ ᖠ Ǥ Ǥ ç ᖠºÇçÇ Ç Ç Çº Ç ǡ Ǥ ᖠ ፳ ᖠ ᖠ ǺÇÇ Ç ᖠᖠ ᖠdzǤ DzᖠÚòÚºÇᖠǨdz Ǧ ò ç ò ᖠ ò Ç ǡ çᖠᖠᖠᖠ ᖠ ç Ǥ Ç DzÇǤçÇǨᖠçᖠᖠᖠÚ ᖠᖠdzǦᖠ ᖠǦᖠᖠǤ . ᖠᖠᖠᖠÇᖠ ÇÇǤ ǡçǺÇÇᖠᖠ ᖠᖠÇᖠᖠᖠ ᖠǫ ç Ç ç ᖠ ᖠᖠ ᖠ º Ǥ ç Ç ᖠ ᖠǤ Ç ᖠᖠ ᖠ Ǥ Ç ᖠ ᖠ ᖠò òᖠ Ǥ ᖠ ᖠǡ ᖠᖠÇçᖠǤÚòᖠçᖠᖠᖠ
ÇᖠᖠòòᖠçÇÇò çÇ ÇÇ Ǥ ǡÇ ºÇ ǡç ᖠᖠ ᖠᖠ ᖠ Ǧ Ç Ǥᖠᖠ º ᖠ çᖠᖠÚᖠᖠǤ ᖠᖠᖠᖠ ÇǤᖠ ò Ú ᖠᖠò ᖠǤ ᖠ Ú ǡ ᖠǡ ᖠ ᖠ ᖠ Ç ᖠ ᖠ ᖠ Ǥ º ç Ç ǡ ÇǤ ç ǡ ÇǤ
Ç òᖠ
20
ÇᖠᖠÚᖠÚᖠᖠ ᖠǤ DzᖠçᖠǨ ᖠᖠºᖠ ᖠ Ç ᖠǤ ᖠ ᖠÇ Úᖠò ᖠ ò ᖠ Ǩ dzᖠ Ǧ ᖠ Ǥ Ǩ DzǤᖠᖠÇÇǨdzǦᖠÇ ºÇÇǤ ᖠǡÇçÇÇǤᖠç ᖠ ᖠᖠᖠ ÚᖠÇçÇǤ DzÇdzǦᖠᖠ ᖠǤDzÇǡǡᖠ ᖠÇdzǤ Çᖠᖠ Ǥᖠᖠ
ᖠº Ç Ç ᖠ ᖠ ᖠ Ǥᖠ Ú ᖠ Ú ᖠᖠ Ǥ ÇǤ Ç ᖠ ᖠ ᖠᖠ ᖠ ò çᖠ ᖠ Ǥ çǡ ºÇ ᖠ ᖠ ǡǡᖠÇᖠᖠÇÚᖠᖠᖠÇǡᖠÇǤᖠᖠºÚòòǤòò ᖠᖠòᖠçÇᖠᖠᖠÚᖠò òᖠᖠᖠᖠǡ ᖠᖠᖠçᖠÚòòòǤ Dz Dz ᖠ Ǩ Ç Ç Ç Ç Ǩdz Ǧ Ú ᖠ ò ᖠ Ç Ç ᖠ Ç Ç ǫ dz ᖠ Ǧ Ǥ ᖠᖠçǤ DzᖠÇᖠǫdzǦᖠᖠçǤ ÇᖠᖠᖠᖠÚᖠ
ÇòòòòǤ Çòᖠᖠᖠᖠᖠ òçòçòǤǤᖠᖠᖠᖠ ᖠÇᖠᖠᖠᖠᖠÇÇ ᖠ ǡ ᖠ Ǩ Ç Ǥ ᖠ ᖠ ᖠ ᖠ ǫ ፳ᖠᖠᖠ ᖠ Ǩ ÇᖠᖠòᖠÇᖠᖠᖠ ÇᖠǤ
Ç òᖠ
521
DzᖠᖠᖠᖠǡᖠÇÇçǤ፳ÇÇÇǤ Úº ᖠ Ç Ǥ. Ç ç ᖠᖠ ᖠò ᖠ ᖠ ºÇ ǡ ᖠÚ ò ᖠ Ç ºdzǤᖠᖠ ᖠᖠÇᖠ Çǡ ºÇÚ ᖠ Ç ÇǤÇᖠᖠᖠᖠᖠçϐᖠçǤ DzǨᖠᖠᖠᖠǡçᖠçÇǤòçòòᖠ ò ᖠ ᖠ ᖠǤdz ᖠÇÇᖠᖠ ÇÇÇÚçᖠᖠᖠ EDüODG× ÇᖠᖠᖠᖠçᖠᖠǤ
ÇᖠᖠçᖠǤǡÚòò òçᖠᖠᖠᖠòÇçÇǤG òᖠÇÇǤÇÇ ᖠᖠᖠºÇᖠǤ çᖠ ÇᖠᖠᖠÇÇÇ ᖠᖠᖠǤǡᖠç ÇǤǦ ÇçǤǡᖠᖠᖠ ᖠǫǨ
Ç òᖠ
22
Suallar Ç òᖠ
ᖠÇçÇǫ A ᖠᖠ B ç
C ᖠ D ᖠ
ᖠᖠÇ Çᖠᖠᖠᖠᖠᖠᖠǫ
A
B
C
D
ᖠᖠò òòçòòǡÇᖠᖠçᖠᖠᖠÚ ᖠǫ A òÇᖠçÇÇ B òÚÇᖠçᖠ C òÇǺÇÇ D ᖠǺÇÇᖠÇ
Ç òᖠ
23
ÇǫᖠᖠçᖠᖠᖠÚ ᖠᖠǺÇÇ A çÇ B ᖠ C Çᖠᖠᖠ D ᖠ ç ᖠ ᖠ ǫ ᖠᖠ ᖠᖠᖠÇᖠᖠçᖠᖠǤᖠò ò A ǡᖠᖠᖠçǤ
B ǡçò òÇÇÇǤ C ǡÇᖠᖠᖠǤ D ǡᖠᖠò òÇÇÇǤ
ᖠò òÇᖠᖠçᖠ ᖠᖠᖠÇçÇÇǫ 1
Ç òᖠ
24
Ç Úᖠᖠ ᖠ Çǡ ᖠ ᖠÇ ᖠ ᖠ ᖠ òºᖠ ᖠ Ú ç ò ºÇ òᖠǤᖠǡ ǡ ᖠòᖠ ò ǫ 2
ᖠᖠÇᖠᖠçᖠçÇÇᖠÇǣ Çᖠᖠᖠò òºÚǡ Ǧ òòòòǫ 1
ÇçᖠǫᖠÚòòᖠᖠᖠᖠᖠò òᖠ iki òᖠÇǤ 1
1
Ç òᖠ
25
ᖠÇᖠᖠÚòòᖠᖠ ᖠǫ 1
ᖠ òᖠᖠǣDzǡᖠᖠᖠ ᖠǫdz ᖠò òᖠǫ A ᖠçᖠᖠò ò B ᖠᖠᖠᖠò ò C ᖠÇÇ Çᖠò ò D ᖠçᖠºÚᖠᖠò ò ò ᖠç ò ò òÚǫ ᖠᖠ ᖠº ᖠ ᖠ ᖠ ºᖠ º ÇÇ ᖠ ᖠ ᖠ Ç ᖠ ᖠǤᖠᖠò òᖠçǤ 3
Ç òᖠ
26
ᖠᖠᖠÚᖠᖠǫ
A çÇçÇÇᖠçᖠǡ çᖠ Ǥ B ᖠçᖠÇÚòÇᖠºÚòᖠᖠǤᖠᖠò òᖠ C ᖠçÇᖠᖠǤÇǡçº D çᖠçÇçÇᖠᖠǤ
Dayan ᖠ ᖠ Ç ǡ çᖠᖠ ᖠ Ǥ Ç Ç Ǥ
© Çò ݻ ᖠᖠϐᖠǡçᖠᖠᖠᖠᖠϐᖠᖠç çȋǤǤȌǡͳͻͺͷǡòᖠϐ ᖠᖠᖠᖠÇÇçÇǤ
Ç òᖠ
27
Page 1 Page 2 Page 3 Page 4 Page 5 Page 6 Page 7 Page 8 Page 9 Page 10 Page 11 Page 12 Page 13Made with FlippingBook - PDF hosting