Yatırım Kuruluşları
SPK LİSANSLAMA SINAVLARINA HAZIRLIK ÖZET KONU ANLATIMI
2
SORU BANKASI DAR KAPSAMLI SERMAYE PİYASASI MEVZUATI (Düzey1)
YATIRIM KURULUŞLARI (Düzey 1-2-3- Türev Lisansı)
2024 Ocak – Haziran
Hazırlayan : Doç. Dr. Gökhan IŞIL gokhanisil@gmail.com
0
Yatırım Kuruluşları
İçindekiler
2 .............................................................................................................................................................. 0 BÖLÜM I .................................................................................................................................................. 5 Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri ile Yan Hizmetlere İlişkin Esaslar Hakkında Tebliğ III-37.1...................... 5 Sermaye Piyasası Faaliyetleri............................................................................................................................... 5 Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri......................................................................................................................... 5 İzin Alma Zorunluluğu.......................................................................................................................................... 5 6362 Sayılı Kanun’da Sermaye Piyasası Kurumları ...............................................................................................5 Yan Hizmetler ...................................................................................................................................................... 6 Yan Hizmetler İçin Bildirim Zorunluluğu............................................................................................................... 6 Aracı Kurumların Gruplandırılması ...................................................................................................................... 6 ARACILIK FAALİYETİ ............................................................................................................................................. 6 EMİR İLETİMİNE ARACILIK FAALİYETİ........................................................................................................................7 İŞLEM ARACILIĞI FAALİYETİ ......................................................................................................................................9 PORTFÖY ARACILIĞI FAALİYETİ ...............................................................................................................................11 Türev Araç İşlemleri................................................................................................................................................13 Kaldıraçlı İşlemler ...................................................................................................................................................13 Alım Satım Aracılığı Faaliyetine İlişkin Genel Hükümler .........................................................................................15 BİREYSEL PORTFÖY YÖNETİCİLİĞİ FAALİYETİ ...................................................................................................... 16 Bireysel Portföy Yöneticiliği Faaliyetinde Bulunmak İçin Aranan Özel Şartlar........................................................16 Portföy Yöneticiliği Faaliyetinin Yürütülmesinde İlke ve Esaslar ............................................................................17 Yerindelik Testi .......................................................................................................................................................18 Bireysel Portföy Yöneticiliği Çerçeve Sözleşmesi....................................................................................................19 YATIRIM DANIŞMANLIĞI FAALIYETI ................................................................................................................... 19 Yatırım danışmanlığı faaliyetinde bulunabilecek yetkili kuruluşlar; .......................................................................20 Yatırım danışmanlığı faaliyetinde bulunacak yatırım kuruluşlarının; .....................................................................20 Yatırım Danışmanlığı Faaliyetinin Yürütülmesine İlişkin İlke ve Esaslar..................................................................20 Yetkili kuruluşlar tarafından yürütülen yatırım danışmanlığı faaliyeti kapsamında; ..............................................21 Yatırım Danışmanlığı Çerçeve Sözleşmesi ..............................................................................................................21 Bireysel Portföy Yöneticiliği ve Yatırım Danışmanlığı Sırasında Araştırma Faaliyetleri ........................................ 21 HALKA ARZA ARACILIK FAALİYETİ ...................................................................................................................... 22 Halka Arza Aracılık Faaliyetinde Bulunabilecek Kuruluşlar.....................................................................................22 Halka Arza Aracılık Faaliyetinin Yürütülmesine İlişkin İlke ve Esaslar .....................................................................23 Aracılık Konsorsiyumu ............................................................................................................................................23 SAKLAMA HİZMETİ ............................................................................................................................................ 24 Saklama Hizmetinde Bulunabilecek Yatırım Kuruluşları .........................................................................................24 Müşteriyle Mutabakat ve Müşteriye Bildirimler ....................................................................................................25 Müşteri Hesaplarındaki Nakit Alacak Bakiyelerinin Kullanım Esasları ....................................................................26 Yurtdışı Piyasalarda Yapılan İşlemlerin Saklanmasına İlişkin Özel Hükümler .........................................................27 YAN HİZMETLER ................................................................................................................................................ 27 Sermaye Piyasaları ile İlgili Danışmanlık Hizmetleri Sunulması ..............................................................................28 Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri ile Sınırlı Olarak Kredi ya da Ödünç Verilmesi ve Döviz Hizmetleri Sunulması ..28 Genel Yatırım Tavsiyesi Sunulması .........................................................................................................................28
1
Yatırım Kuruluşları
2 Aracılık Yüklenimi ile İlgili Hizmetlerin Sunulması ..................................................................................................29 Finansman Sağlanmasına Aracılık Hizmeti Sunulması ............................................................................................29 Servet Yönetimi ve Finansal Planlama Yapılması....................................................................................................29 BÖLÜM II ............................................................................................................................................... 30 Yatırım Kuruluşlarının Kuruluş ve Faaliyet Esasları Hakkında Tebliğ (111-39-1) ....................................... 30 Aracı Kurumların Kuruluş Şartları ...................................................................................................................... 30 Kuruculara İlişkin Şartlar ................................................................................................................................... 30 Ticaret Unvanı ve İşletme Adı ............................................................................................................................ 31 Aracı Kurumların Kuruluş ve Faaliyet İzni........................................................................................................... 31 Faaliyete Geçmek İçin Aranan Genel Şartlar ...................................................................................................... 31 Organizasyon Yapısı ................................................................................................................................................ 32 Personele İlişkin Genel Şartlar................................................................................................................................32 Genel Müdür ve Yardımcıları..................................................................................................................................32 Yönetim Kurulu ....................................................................................................................................................... 33 Yatırım Kuruluşu Personeli ................................................................................................................................ 33 Personele İlişkin İlkeler...................................................................................................................................... 36 Yatırım Kuruluşlarının Faaliyet İlke ve Esasları ................................................................................................... 37 Genel İlke ve Esaslar ...............................................................................................................................................37 Müşteriye Risklerin Bildirilmesi Yükümlülüğü ........................................................................................................37 Çerçeve Sözleşme İmzalama Yükümlülüğü.............................................................................................................37 Müşteri Numarası ve Müşteri Hesapları.................................................................................................................38 Yatırım Kuruluşlarının İnternet Siteleri...................................................................................................................39 Müşteri Sınıflandırılması ................................................................................................................................... 39 Profesyonel Müşteri ...............................................................................................................................................40 Profesyonel Müşterilerin Yararlanamayacakları Mevzuat Hükümleri....................................................................41 Uygunluk Testi .................................................................................................................................................. 41 Yatırım Kuruluşlarının Yükümlülükleri ............................................................................................................... 43 İzinsiz Sermaye Piyasası Faaliyetlerini Takip ve Bildirim Yükümlülüğü................................................................ 43 Aracı Kurumların Ortaklık Yapısı Değişikliklerinde İzin veya Bildirim Yükümlülüğü................................................43 Tescil ve İlan Yükümlülüğü .....................................................................................................................................45 Birliğe ve SPL’ye Yapılacak Bildirim ........................................................................................................................45 İzinsiz Sermaye Piyasası Faaliyetlerini Takip ve Bildirim Yükümlülüğü...................................................................46 İştirak Sınırı ............................................................................................................................................................. 46 İlanlar, Duyurular, Reklamlar ve Promosyon Kampanyaları ...................................................................................47 Aracı Kurumların Ortaklık Yapısı Değişikliklerinde İzin veya Bildirim Yükümlülüğü................................................48 Aracı Kurumların Merkez Dışı Örgütleri ............................................................................................................. 48 Aracı Kurumların Şube Açmaları.............................................................................................................................48 İrtibat Bürosu .........................................................................................................................................................49 İrtibat Bürosu Açma................................................................................................................................................49 Şube ve İrtibat Bürosu İzin Süreci...........................................................................................................................49 Aracı Kurumların Yurt Dışındaki Faaliyetleri ...........................................................................................................49 Yatırım Kuruluşlarının Yapamayacakları İş ve İşlemler ....................................................................................... 49 FAALİYETLERİN KENDİ İSTEĞİ İLE DURDURULMASI VE FAALİYET İZNİNİN İPTALİ................................................. 51 Faaliyetlerin kendi isteği ile geçici olarak durdurulması ..................................................................................... 51
Yatırım Kuruluşları
3 Faaliyet izinlerinden kısmen feragat edilmesi .................................................................................................... 51 Faaliyet izinlerinden tamamen feragat edilmesi ................................................................................................ 51 Müşteriler adına bloke edilen varlıklara ilişkin................................................................................................... 52 YENİ ARACI KURUM KURMAK İÇİN YETKİ BELGESİ İPTALİ ................................................................................... 52 YATIRIM KURULUŞLARI HAKKINDA TEDBİRLER .................................................................................................. 52 Faaliyet izinlerinin sınırlandırılması, geçici durdurulması veya iptali .................................................................. 52 Hukuka aykırı faaliyet ya da işlemlerde uygulanacak tedbirler........................................................................... 53 Mali durumun bozulmasında uygulanacak tedbirler .......................................................................................... 53 Tedrici tasfiye ve iflas durumlarında uygulanacak tedbirler ............................................................................... 53 Konsolidasyon ve birleşme ................................................................................................................................ 53 TEMİNATLAR ..................................................................................................................................................... 54 BÖLÜM III .............................................................................................................................................. 55 Aracılık Faaliyetinde Belge ve Kayıt Düzeni Hakkında Tebliğ (Seri: V, No: 6 ) ........................................... 55 Aracılık Faaliyetinde Belge ve Kayıt Düzeni ........................................................................................................ 55 Aracı Kuruluşlar Tarafından Düzenlenecek Belgeler ........................................................................................... 55 Müşteri Emri Formu .......................................................................................................................................... 56 Türev Araçlar..................................................................................................................................................... 57 BÖLÜM IV .............................................................................................................................................. 63 Sermaye Piyasası Araçlarının Kredili Alımı, Açığa Satış ve Ödünç Alma ve Verme İşlemleri Hakkında Tebliğ (Seri: V, No: 65) ...................................................................................................................................... 63 İşleme Konu Olabilecek Araçlar ......................................................................................................................... 63 Kredili Alım İşlemleri...............................................................................................................................................63 Kredili İşlem Teminatları.........................................................................................................................................64 Özkaynak Tamamlama Bildirimi ve İşlem Yasağı ....................................................................................................64 Menkul Kıymetlerin Sağladığı Hakların Kullanımı ...................................................................................................65 Kredinin Sona Ermesi ve Muacceliyeti ...................................................................................................................65 Açığa Satış İşlemleri........................................................................................................................................... 65 İşlemlerde Fiyat Sınırı .............................................................................................................................................66 Ödünç Alma ve Verme İşlemi............................................................................................................................. 66 Ödünç Alınan Menkul Kıymetler Karşılığında Özkaynak Verilmesi .........................................................................67 Ödünç İşleminin Sona Ermesi ve Muacceliyeti .......................................................................................................67 Bildirim Yükümlülüğü .............................................................................................................................................67 Teminata Konu Menkul Kıymetler ve Özkaynak Oranı Hesaplanması................................................................. 67 Genel İşlem Sınırları .......................................................................................................................................... 68 Özel İşlem Sınırı ................................................................................................................................................. 69 BEŞİNCİ BÖLÜM ..................................................................................................................................... 70 KİTLE FONLAMASI .................................................................................................................................. 70 GENEL ÇERÇEVE ................................................................................................................................................. 70 PLATFORMLARIN LİSTEYE ALINMASI VE LİSTEDEN ÇIKARILMASI ........................................................................ 70 PLATFORMLARIN ORTAKLIK YAPISI VE YÖNETİMİ .............................................................................................. 71 Yatırım Komitesi Kuruluşu ve Çalışma Esasları ................................................................................................... 73 PLATFORMLARIN LİSTEDEN ÇIKARTILMASI ........................................................................................................ 73
Yatırım Kuruluşları
PLATFORMLARIN FAALİYETLERİNE İLİŞKİN ESASLAR .......................................................................................... 74 PLATFORMDAN KİTLE FONLAMA SAĞLAYACAKLAR ........................................................................................... 76 PLATFORM ÜYELİĞİ VE KAMPANYA SÜRECİNE İLİŞKİN ESASLAR ........................................................................ 77 ALTINCI BÖLÜM ..................................................................................................................................... 88 UZAKTAN KİMLİK TESPİTİ TEBLİĞİ........................................................................................................... 88 UZAKTAN KİMLİK TESPİTİ SÜRECİNE İLİŞKİN USUL VE ESASLAR .......................................................................... 88 Uzaktan Kimlik Tespitini Yapacak Personel ve Çalışma Ortamı........................................................................... 88 Sürecin Başlatılması ile Uyulması Gereken Genel İlkeler .................................................................................... 89 Uzaktan Kimlik Tespitinde Kullanılabilecek Yöntemler....................................................................................... 90 Kimliği Tespit Edilecek Kişinin Doğrulanması ..................................................................................................... 91 Görüntülü Görüşmede Sürecinin Sonlandırılması............................................................................................... 91 Verilerin kaydedilmesi ve saklanması ................................................................................................................ 91 Uzaktan kimlik tespitinde sorumluluk................................................................................................................ 91 KİMLİK TESPİTİNİ MÜTEAKİP SÖZLEŞME İLİŞKİSİNİN KURULMASI ...................................................................... 91
4
Yatırım Kuruluşları
BÖLÜM I Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri ile Yan Hizmetlere İlişkin Esaslar Hakkında Tebliğ III-37.1
Sermaye Piyasası Faaliyetleri 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun (Kanun, SPKn) 34’üncü maddesinde sermaye piyasası faaliyetleri; Sermaye piyasası kurumlarının bu Kanun kapsamındaki faaliyetleri, Kanun kapsamına giren yatırım hizmetleri ve faaliyetleri ile Bunlara ek olarak sunulan yan hizmetler şeklinde tanımlanmıştır. Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri - Sermaye piyasası araçlarıyla ilgili emirlerin alınması ve iletilmesi (emir iletimine aracılık) - Sermaye piyasası araçlarıyla ilgili emirlerin müşteri adına ve hesabına veya kendi adına ve müşteri hesabına gerçekleştirilmesi (işlem aracılığı) - Sermaye piyasası araçlarının kendi hesabından alım ve satımı (portföy aracılığı) - Bireysel portföy yöneticiliği - Yatırım danışmanlığı - Sermaye piyasası araçlarının halka arzında yüklenimde bulunularak satışa aracılık edilmesi - Sermaye piyasası araçlarının halka arzında yüklenimde bulunmaksızın satışa aracılık edilmesi, - Çok taraflı alım satım sistemlerinin ve borsa dışı diğer teşkilatlanmış pazar yerlerinin işletilmesi, - Sermaye piyasası araçlarının müşteri namına saklanması ve yönetimi, - Kurulca belirlenecek diğer hizmet ve faaliyetlerde bulunulması. İzin Alma Zorunluluğu - Yatırım hizmetleri ve faaliyetlerinin her birinin düzenli uğraşı, ticari veya mesleki faaliyet olarak icra edilebilmesi için Kuruldan izin alınması zorunludur. - Yatırım hizmetleri ve faaliyetleri ancak yatırım kuruluşları tarafından yerine getirilebilir. - Yatırım kuruluşlarının müşterileri dışındaki taraflarla herhangi bir yatırım hizmeti ve faaliyeti sunma amacı olmaksızın kendi portföyleri için sermaye piyasası araçlarına ilişkin işlem yapmaları Kurul iznine tabi değildir. Sermaye piyasasında faaliyette bulunacak bağımsız denetim, değerleme ve derecelendirme kuruluşları - Portföy yönetim şirketleri - İpotek finansmanı kuruluşları - Konut finansmanı ve varlık finansmanı fonları - Varlık kiralama şirketleri - Merkezi takas kuruluşları - Merkezi saklama kuruluşları 6362 Sayılı Kanun’da Sermaye Piyasası Kurumları - Yatırım kuruluşları - Kolektif yatırım kuruluşları -
Sayfa 5 / 93
Yatırım Kuruluşları
-
Veri depolama kuruluşları
- Kuruluş ve faaliyet esasları Kurulca belirlenen diğer sermaye piyasası kurumları” olarak sayılmış, borsalar ise sermaye piyasası kurumları arasında sayılmamıştır.”
Yan Hizmetler -
Sermaye piyasaları ile ilgili danışmanlık hizmetleri sunulması. - Yatırım hizmetleri ve faaliyetleri ile sınırlı olarak kredi ya da ödünç verilmesi ve döviz hizmetleri sunulması. - Sermaye piyasası araçlarına ilişkin işlemlerle ilgili yatırım araştırması ve finansal analiz yapılması veya genel tavsiyede bulunulması. - Aracılık yükleniminin yürütülmesi ile ilgili hizmetlerin sunulması - Borçlanma veya başka yollardan finansman sağlanmasında aracılık hizmeti sunulması. - Servet yönetimi ve finansal planlama yapılması. - Kurulca belirlenecek diğer hizmet ve faaliyetlerde bulunulması.
Yan Hizmetler İçin Bildirim Zorunluluğu
- Yan hizmetler, yatırım kuruluşları tarafından ayrıca bir yetki belgesine tabi olmaksızın Kurulca belirlenen esaslar çerçevesinde yapılır. - Yatırım kuruluşları, faaliyet izni başvuruları sırasında sunmayı planladıkları yan hizmetleri de Kurula bildirmekle yükümlüdürler. Faaliyet izninin alınmasından sonra, başka yan hizmetlerin de sunulmak istenmesi halinde, bunlar için de ayrıca Kurula bildirimde bulunulur. - Kurula yapılan bildirimi takiben 20 iş günü içinde Kurulca aksi yönde görüş bildirilmedikçe, bildirimde bulunulan yan hizmetler bu Tebliğde belirtilen esaslara uygun olarak yürütülmeye başlanır. Kurulca istenecek eksik bilgi ve belgelerin tamamlanması için geçen süreler bu sürenin hesabında dikkate alınmaz. Emir iletimine aracılık ve yatırım danışmanlığı faaliyetlerinden herhangi birini veya tamamını yürütecek olanlar “dar yetkili”, - İşlem aracılığı, en iyi gayret aracılığı faaliyeti, sınırlı saklama hizmeti ve portföy yöneticiliği faaliyetinden herhangi birini veya tamamını yürütecek olanlar “kısmı yetkili”, - Portföy aracılığı faaliyeti, genel saklama hizmeti ve aracılık yüklenimi faaliyetinden herhangi birini veya tamamını yürütecek olanlar “geniş yetkili” , olarak adlandırılır. ARACILIK FAALİYETİ Daha önce tek bir hizmet türü olarak görülmekte olan alım satıma aracılık faaliyeti 6362 sayılı Kanun ile 3’e ayrılmış ve finansal araç bazlı düzenlemelere son verilmiştir. 1. Emir İletimine Aracılık Faaliyeti Aracı Kurumların Gruplandırılması -
Sayfa 6 / 93
Yatırım Kuruluşları
2. İşlem Aracılığı Faaliyeti 3. Portföy Aracılığı Faaliyeti
EMİR İLETİMİNE ARACILIK FAALİYETİ Emir iletimine aracılık faaliyeti müşterilerden; -
sermaye piyasası araçlarına ilişkin alım satım emirlerinin alınması ve - bilanço içi hiçbir işleme tabi tutmadan emri gerçekleştirecek diğer aracı kurum ya da bankalara veya ilgili yabancı ülkenin yetkili otoritesinden faaliyet izni almış bir kuruluşa iletilmesi olarak ifade edilebilir. Yatırım Hizmetleri Tebliği’nde yatırımcı emirlerinin alınıp yetkili kurumlara iletilmesi dışında aşağıdaki işlemlerin de emir iletimine aracılık faaliyeti kapsamında olduğu belirtilmiştir. - Halka arz, tahsisli satış veya nitelikli yatırımcılara satış sırasında taleplerin toplanmasıyla ilgili olarak taleplerin ilgili yatırım kuruluşuna iletilmesi ve müşteriler tarafından ilgili sermaye piyasası aracının bedeli olarak tevdi edilen nakdin tahsili veya geri ödenmesi gibi işlemleri kapsamak üzere gişe hizmeti verilmesi, - Lehine faaliyet gösterilen işlem ve/veya portföy aracılığına yetkili kuruluşun sunabileceği yatırım hizmetleri ve faaliyetlerinin yatırımcılara tanıtılması, sözleşme edilmesine aracı olunması. - Sözleşme yapmak isteyen tarafların komisyon karşılığında bir araya getirilmesi.
Emir İletimine Aracılık Faaliyetinde Bulunabilecek Kuruluşlar - Aracı kurumlar - Kaldıraçlı işlemler hariç bankalar
Kaldıraçlı İşlem Yatırım Hizmetleri Tebliğinde yatırılan teminat tutarı karşılığında, döviz ve kıymetli madenler ile Kurulca belirlenecek diğer varlıkların kaldıraçlı olarak elektronik ortamda oluşturulmuş bir platformda alım-satımı olarak tanımlanmıştır. Özü itibarıyla tezgahüstü bir işlem niteliğinde olan ve yüksek kaldıraç oranı kullanılabilmesi nedeniyle oldukça riskli olan bu işlemlerde bankalar işlem yapamayacakları gibi yatırımcılarına bu nitelikte bir tanıtım veyahut emirlerini alıp işlemlerini yapmak üzere başka kurumlara da iletemeyeceklerdir. Emir İletimine Aracılık Faaliyetinde Bulunabilecek Kuruluşlarda Aranan Şartlar - Bu faaliyet için öngörülen asgari özsermaye yükümlülüğünü yerine getirmiş olması, (Bankalardan aranmaz) - Emir iletimine aracılık faaliyetlerinin yürütülmesinden sorumlu olacak birimi de içeren organizasyon yapısını oluşturmuş ve birim yöneticisini istihdam etmiş olması, - Emir iletimine aracılık faaliyetlerinin yürütüleceği merkez veya merkez dışı örgütlerinde çalışacak yeterli sayıda ihtisas personelini istihdam etmiş olması,
Sayfa 7 / 93
Yatırım Kuruluşları
- Emirlerin iletileceği işlem veya portföy aracılarının listesi ile bu sürecin nasıl işleyeceğine ilişkin şirket politikasını belirlemiş olması.
Emir İletimine Aracılık Faaliyetinin Yürütülmesindeki İlke ve Esaslar
- Emir iletimine aracılık yapacak yetkili kuruluş ile lehine faaliyet gösterilecek her bir kuruluş arasında tarafların hak ve yükümlülüklerinin belirlendiği bir sözleşme imzalanması şarttır. - Hem emir iletimine aracılığa yetkili kuruluşun hem lehine faaliyet gösterilen yetkili kuruluşun işlemlere başlamadan önce müşteri ile ayrı ayrı çerçeve sözleşme imzalaması esastır. Ancak her iki yetkili kuruluşun mutabakatı ve yetkilendirmesiyle emir iletimine aracılık ve işlem aracılığı faaliyetlerine ilişkin esaslara aynı sözleşmede yer verilmesi halinde tek çerçeve sözleşme yapılması mümkündür. - Müşterilere ait hesap ve işlemlerin lehine faaliyet gösterilen kuruluş nezdinde müşteri bazında izlenmesi gerekir. - Çerçeve sözleşmeler ile risk bildirimleri dâhil lehine faaliyet gösterilen yetkili kuruluşa iletilen emirlere ilişkin belgeler ile kayıtların birer örneğinin emir iletimine aracılık faaliyetine yetkili kuruluş nezdinde saklanması gerekir. - Kurulun belge ve kayıt düzenlemeleri uyarınca müşteriye yapılacak bildirimleri lehine faaliyet gösterilen kuruluş yapmakla yükümlüdür. Ancak müşterilerin talep etmesi halinde, hesapların açılması ve emirlerin iletilmesiyle sınırlı olarak ilgili bilgi ve belgelerin emir iletimine aracılık etmeye yetkili kuruluş tarafından da ibraz edilmesi zorunludur. - Hem emir iletimine aracılığa yetkili kuruluş hem de lehine faaliyet gösterilen yetkili kuruluş, müşterilerine ait emirlerin gizliliğini korumakla yükümlüdür. Müşteriye ait emir bilgileri herhangi bir üçüncü şahsa, müşteri aleyhine ve üçüncü şahıs lehine müşterinin bilgisi olmaksızın aktarılamaz ve kullanılamaz.
Emir iletimine aracılık faaliyeti kapsamında tesis edilecek her yeni sözleşme ayrıca Kurula bildirilir.
Emir iletimine aracılık faaliyetinin yurt dışında yerleşik kuruluşlarla yapılması halinde;
- İşlemlerin yürütüleceği ülkenin yetkili otoritesinden faaliyet izni almış kuruluşlar ile yazılı sözleşme yapılması, - Hem emir iletimine aracılığa yetkili kuruluşun hem lehine faaliyet gösterilen yurtdışında yerleşik yetkili kuruluşun işlemlere başlamadan önce müşteri ile ayrı ayrı çerçeve sözleşme imzalaması, - Kurulun yatırım kuruluşlarının kuruluş ve faaliyet esasları ile ilgili düzenlemeleri uyarınca müşteriye gerekli risk bildiriminin yapılmış olması,
Sayfa 8 / 93
Yatırım Kuruluşları
- Çerçeve sözleşmeler ile risk bildirimleri dâhil lehine faaliyet gösterilen yetkili kuruluşa iletilen emirlere ilişkin tüm bilgi ve belgelerin birer örneğinin emir iletimine aracılık faaliyetine yetkili kuruluş nezdinde saklanması ve bu bilgilerin talebi halinde müşteriye ibrazı zorunludur.
İŞLEM ARACILIĞI FAALİYETİ İşlem aracılığı faaliyeti yatırımcıların sermaye piyasası araçlarıyla ilgili alım-satım emirlerini yatırımcılar adına ve hesabına ya da kendi adına ve müşteri hesabına, - Borsalar veya teşkilatlanmış diğer Pazar yerlerine, - Kendi portföyünden müşteri alım satım emirlerini karşılamak üzere yetkilendirilmiş banka ve aracı kurumlara - Kaldıraçlı işlemler hariç olmak üzere ilgili ülkenin yetkili otoritesinden faaliyet izni almış yurtdışında yerleşik bir kuruluşa iletilmek suretiyle gerçekleştirilmesi faaliyetidir. - İşlem aracılığı faaliyetinde yetkili kuruluşlar aldıkları emirleri gerçekleştirme yetkisine sahiptirler. Bu yetkiyi müşteri emirlerini ya borsalara ileterek ya da kendi portföylerinden sermaye piyasası aracı alıp-satma yetkisine sahip kuruluşlara ileterek yaparlar. Aracı kurumlar tüm sermaye piyasası araçlarına ilişkin işlem aracılığı yapabilirken, gerek mevduat ve katılım, gerek kalkınma ve yatırım bankaları kaldıraçlı sermaye piyasası araçlarında işlem aracılığı yapamayacaklardır. - İşlem Aracılığı Faaliyetinde Bulunabilecek Kuruluşlar - Kaldıraçlı sermaye piyasası aracı dışındaki türev araçlarda tüm bankalar tarafından işlem aracılığı yapılabilecektir, ancak bunun istisnası paylar ile pay endekslerine dayalı olan türev araçlardır.
Sayfa 9 / 93
Yatırım Kuruluşları
İşlem Aracılığı Faaliyetinde Bulunmak İçin Aranan Şartlar İşlem aracılığı faaliyetinde bulunacak yatırım kuruluşlarının; -
Sınırlı saklama hizmeti vermek üzere faaliyet izni almış veya bu izni almak üzere Kurula başvurmuş olması, - Kurulca öngörülen asgari öz sermaye yükümlülüğünü yerine getirmiş olması, - İşlemlerin gerçekleştirileceği piyasalar ile varsa birlikte çalışacağı emir iletimine aracılığa ve portföy aracılığına yetkili kuruluşların listesi ile bu sürecin nasıl işleyeceğine ilişkin emir gerçekleştirme politikasını belirlemiş olması, - Türev araç işlemleri yapacak yatırım kuruluşlarının ayrıca yeterli sayıda türev araçlar müşteri temsilcisi ile muhasebe ve operasyon sorumlusunu görevlendirmiş olması gerekir. Özel şartlarda dikkat çeken husus türev araçların diğer finansal araçlardan ayrılarak, yatırım kuruluşu emri kendi hesabından gerçekleştirmese dahi bu konuda çalışacak yeterlikte ve sayıda eleman istihdamının zorunlu tutulmuş olmasıdır Yatırım kuruluşları müşteri emirlerini, emir gerçekleştirme politikası, çerçeve sözleşmede belirtilen esaslar, müşteri emrini en iyi şekilde gerçekleştirme yükümlülüğü, özen ve sadakat borcu çerçevesinde kabul ederek yerine getirir. - Borsada işlem yapmayı gerektiren emirler ayrıca ilgili mevzuatta belirlenen esaslar çerçevesinde alınır ve yerine getirilir. - İşlem aracılığına yetkili kuruluşların, emirleri portföy aracılığı faaliyetine yetkili bir kuruluşa iletmek suretiyle gerçekleştirmeleri halinde; o İşlemlere başlamadan önce bu kuruluşla tarafların karşılıklı hak ve yükümlülüklerini içeren yazılı bir sözleşme imzalaması, o Müşterilere ait hesap ve işlemleri kendi nezdinde müşteri bazında izlemesi, o Müşteri emirlerini kendi hesabına veya ilişkili kişilerin hesabına verilen aynı fiyatlı emirlerden öncelikli olarak yerine getirmesi gerekir. - Tezgahüstü türev araç işlemleriyle ilgili olarak müşterilerin kesinleşmiş nakit alacaklarının müşteri talebi üzerine, en geç 3 iş günü içinde tam ve nakden ödenmesi gerekir. - Kaldıraçlı işlemlerle ilgili olarak yatırılan teminat tutarlarının üzerinde bir kayba uğratacak şekilde müşterilere işlem yaptırılamaz. Yatırımcının piyasa koşullarından dolayı teminatından daha fazla zarara uğraması halinde söz konusu zarar yatırımcıdan talep edilemez. - Yatırım kuruluşları müşteri emirlerinin gizliliğini korumakla yükümlüdür. Müşteriye ait emir bilgileri herhangi bir üçüncü şahsa, müşteri aleyhine ve üçüncü şahıs lehine müşterinin bilgisi olmaksızın aktarılamaz ve kullanılamaz. İşlem Aracılığı Faaliyetinin Yürütülme Esasları -
Sayfa 10 / 93
Yatırım Kuruluşları
İşlem Aracılığı Faaliyetinin Yurt Dışı Piyasalarda Yürütülmesine İlişkin İlke ve Esaslar Yurt dışı piyasalarda işlem aracılığı faaliyeti, yurt dışında herhangi bir borsaya veya teşkilatlanmış diğer pazar yerlerine üye olmak suretiyle veya ilgili ülkenin yetkili otoritesinden, faaliyet izni almış yurt dışında yerleşik bir kurul vasıtasıyla yürütülebilir. Bu durumda Kurula işlemlere başlamadan önce bildirimde bulunulması zorunludur. - İşlemleri ilgili ülkenin yetkili otoritesinden faaliyet izni almış yurt dışında yerleşik bir kuruluş vasıtasıyla yürütmesi durumunda, söz konusu kuruluşlarla yazılı sözleşme yapması, - Müşteriyle yurt dışı işlemlerle ilgili olarak çerçeve sözleşme imzalamış ve Kurulun yatırım kuruluşlarının kuruluş ve faaliyet esasları ile ilgili düzenlemeleri uyarınca gerekli risk bildirimim yapmış olması, - Yurt dışı piyasalarda yapacakları işlemleri müşteri bazında izlemesi, bunu teminen gerekli ve yeterli belge, kayıt, iletişim, muhasebe ve iç kontrol sistemini oluşturması, - İşlemleri yurt dışında herhangi bir borsaya veya teşkilatlanmış diğer pazar yerlerine üye olmak suretiyle yürütmesi durumunda, ilgili otoriteye yapılan raporlamalarda yer alan mali veya hukuki durumu etkileyebilecek hususlar ile ilgili otorite tarafından uygulanan yaptırımları, durumun ortaya çıktığı tarihten itibaren 3 iş günü içerisinde Kurula bildirmesi gerekir. - Kurula yapılacak bildirimler ilgili ülkenin yetkili otoritesi ile Kurul arasında yeterli bilgi akışı ve ülke mevzuatları arasında uyum olup olmadığı açısından değerlendirilir. Kurula yapılan bildirimi takiben 20 iş günü içinde Kurulca aksi yönde görüş bildirilmedikçe, bildirim konusu hizmet ve faaliyet bu Tebliğde belirtilen esaslara uygun olarak yürütülmeye başlanır. Kurulca istenecek eksik bilgi ve belgelerin tamamlanması için geçen süreler bu sürenin hesabında dikkate alınmaz. - Yatırım kuruluşlarınca kaldıraçlı alım satım işlemlerine yönelik olarak yurt dışı piyasalarda işlem aracılığı faaliyeti yürütülemez. PORTFÖY ARACILIĞI FAALİYETİ Portföy aracılığı faaliyeti yatırım kuruluşlarının müşterilerinin sermaye piyasası araçlarına ilişkin alım satım emirlerini karşı taraf olarak yani kendi portföylerinden gerçekleştirmelerini ifade etmektedir. Bu aracılık türünde yatırım kuruluşu müşterisinin emrini Borsa’ya ya da üçüncü bir yatırım kuruluşuna iletmeksiniz kendi varlıkları arasında yer alan sermaye piyasası aracını müşterinin alım talimatını karşılamak için kullanır. Aynı şekilde müşterinin satım talimatına konu sermaye piyasası aracını da parasını kendi varlıklarından ödemek suretiyle doğrudan kendi portföyüne dahil eder.
Portföy Aracılığı Faaliyetinde Bulunabilecek Yatırım Kuruluşları - Aracı kurumlar -
Bankalar tarafından paylar, kaldıraçlı işlemler ile paylara dayalı türev araçlar hariç olmak üzere sermaye piyasası araçları üzerinde borsa mevzuatı hükümleri saklı kalmak üzere yapılabilir. Ancak, pay endekslerine dayalı türev araç işlemleri Kuruldan izin almak kaydıyla bankalar tarafından da yapılabilir.
Sayfa 11 / 93
Yatırım Kuruluşları
Portföy Aracılığı Faaliyetinde Bulunmak İçin Aranan Şartlar Kurulun yatırım kuruluşlarının kuruluş ve faaliyet esasları ile ilgili düzenlemelerinde faaliyete geçmek için aranan genel şartlara ve işlem aracılığı faaliyetine ilişkin aranan Özel şartlara uyulmasına ek olarak yatırım kuruluşlarının, - Sınırlı saklama hizmeti vermek üzere faaliyet izni almış veya bu izni almak üzere Kurula başvurmuş olması, - Kurulun aracı kurumların sermayeleri ve sermaye yeterliliği ile ilgili düzenlemelerinde bu faaliyet için öngörülen asgari öz sermaye yükümlülüğünü yerine getirmiş olması, - Portföy aracılığı faaliyetine konu işlemlerle ilgili olarak risk yönetim birimini oluşturmuş olması, - Münhasıran istihdam edilmiş ve finans piyasalarında en az 5 yıllık deneyime sahip bir birim yöneticisi ile ona bağlı olarak çalışacak yeterli sayıda ihtisas personelini görevlendirmiş olması, - Birim yöneticisi ve ihtisas personelinin yapılacak işlemlerin niteliğine göre Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey 3 veya Türev Araçlar lisansına sahip olması, - İşlemlerin gerçekleştirileceği piyasalar ile varsa birlikte çalışacağı emir iletimine aracılığa, işlem aracılığına ve portföy aracılığına yetkili kuruluşların listesi ile bu sürecin nasıl işleyeceğine ilişkin emir gerçekleştirme politikasını belirlemiş olması gerekir.
Bankalar için sermaye şartı ile bankaların sahip olduğu risk yönetiminden sorumlu biriminin portföy aracılığı faaliyetine ilişkin riskleri de izlemesi koşuluyla risk yönetim birimi oluşturma şartı aranmaz.
Portföy Aracılığı Faaliyetinin Yürütülme Esasları Portföy aracılığı faaliyetinin yürütülmesi sırasında, işlem aracılığı faaliyetine ilişkin ilke ve esaslara ek olarak;
Sayfa 12 / 93
Yatırım Kuruluşları
- Yatırım kuruluşları müşteri emirlerini, emir gerçekleştirme politikası, çerçeve sözleşmede belirtilen esaslar, müşteri emrini en iyi şekilde gerçekleştirme yükümlülüğü, özen ve sadakat borcu çerçevesinde kabul ederek yerine getirir. - İşlemlerin gerçekleştirileceği fiyatların genel piyasa koşulları ve gerçeğe uygun değerleri ile uyumlu olarak nesnel bir biçimde belirlenmesi gerekir. - Kaldıraçlı işlemlerle ilgili olarak yatırılan teminat tutarlarının üzerinde bir kayba uğratacak şekilde müşterilere işlem yaptırılamaz. Yatırımcının piyasa koşullarından dolayı teminatından daha fazla zarara uğraması halinde söz konusu zarar yatırımcıdan talep edilemez. Menkul kıymetleri satın alma veya satma veya birbirleri ile değiştirme hakkı veren türev araçlar, - Değeri, bir menkul kıymet fiyatına veya getirisine; bir döviz fiyatına veya fiyat değişikliğine; faiz oranına veya orandaki değişikliğe; bir kıymetli maden veya kıymetli taş fiyatına veya fiyat değişikliğine; bir mal fiyatına veya fiyat değişikliğine; Kurulca uygun görülen kurumlarca yayınlanan istatistiklere veya bunlardaki değişikliğe; kredi riski transferi sağlayan, enerji fiyatları ve iklim değişkenleri gibi ölçüm değerleri olan ve bu sayılanlardan oluşturulan bir endeks seviyesine veya seviyedeki değişikliğe bağlı olan türev araçlar, bu araçların türevleri ve sayılan dayanak varlıkları birbirleri ile değiştirme hakkı veren türevler, - Döviz ve kıymetli madenler ile Kurulca belirlenecek diğer varlıklar üzerine yapılacak kaldıraçlı işlemler, şeklinde tanımlanmıştır. Türev araç alım satımına aracılık faaliyeti kapsamına girmeyen işlemler Yatırım Hizmetleri Tebliği’nde ise nelerin türev araç alım satımına aracılık faaliyeti kapsamına girmeyeceği netleştirilmiştir. - Döviz, kıymetli maden, kıymetli taş, mal veya diğer varlıkların fiziki olarak alım satımı, - Gerçek ve/veya tüzel kişilerin kendi aralarında bir yatırım kuruluşu aracılığı olmaksızın gerçekleştirdiği, ticari veya mesleki faaliyet sayılamayacak nitelikteki türev araç alım satım işlemleri Türev Araç İşlemleri Türev araçlar 6362 sayılı Kanun’un 3’üncü maddesinde - Kaldıraçlı işlemler düşük teminatlar ile bu teminatların belirli bir katı kadar işlem yapmaya ve pozisyon almaya olanak veren ve dolayısıyla da yüksek getiri ve risk içeren işlemlerdir. - Bankalar kaldıraçlı işlemlerde emir kabul edememektedir. - Kanun’da kaldıraçlı işlemlerin döviz, kıymetli maden ve Kurulca belirlenecek diğer varlıklar üzerine yapılabileceği ifade edilmektedir. - Tebliğ’de aşağıda yer alan işlemlerin kaldıraçlı işlem olarak nitelendirilmeyeceği düzenlenmiştir: o Kaldıraçlı alım satım işlemlerine konu edilebilecek varlıkların fiziki alım satımı, Kaldıraçlı İşlemler -
Sayfa 13 / 93
Yatırım Kuruluşları
o Bankalar arasında yapılan işlemler, o Bankalar tarafından aracı kurumlara likidite sağlanması amacıyla yapılan işlemler.
- Kaldıraçlı işlemlerde bir birim teminat ile kaç birim pozisyon alınabileceğini gösteren kaldıraç oranı 10:1 olarak belirlenmiştir. Yatırımcılar 100 TL tutarında teminat yatırarak 1.000 TL tutarında pozisyon alabileceklerdir. 10:1 kaldıraç oranı azami oran olup, müşteriler ile aracı kurumlar arasında imzalanacak çerçeve sözleşmede daha düşük kaldıraç oranı belirlenmesi mümkündür. - Bu oran tüm kaldıraçlı işlemler için uygulanabilecek azami oran olup, yatırım kuruluşu ile müşterileri arasında yapılacak çerçeve sözleşmede her bir yatırım aracı bazında ya da genel olarak daha düşük kaldıraç oranı uygulanması mümkündür. - Kaldıraçlı işlemlerin gerçekleştirilebilmesi için 50.000 TL veya muadil döviz teminatı olarak yatırılması gerekmektedir. - İşlem başlamadan önce veya başladıktan sonra hesaptan nakit çekilmesi veya başka kuruma virman yapılması suretiyle başlangıç teminatı 50.000 TL altına düşmesi durumunda pozisyon açılmaz. - Zarar edilmesi durumunda yukarıdaki madde geçerli değildir. İşleme devam edilir. - Teminatlar Merkezi Takas Kuruluşu nezdinde takip edilir. - Kaldıraçlı işlemlerde teminat olarak Türk Lirası veya Merkez Bankası tarafından günlük alım satım fiyatları ilan edilen döviz kabul edilebilmektedir. Söz konusu teminatlar Takasbank nezdinde müşteri ismine saklanmaktadır. - Teminat takibi ise aracı kurumlar tarafından yapılmaktadır. Kaldıraçlı İşlemlerde Emir İptali Kaldıraçlı işlemlerde alım satım fiyatlarının portföy aracısı tarafından verildiği ve işlemlerde de müşterinin karşı tarafı olunduğu ve dolayısıyla müşteri zararının aracı kurumun karı olduğu dikkate alındığında gerçekleşen emirlerin iptal edilmesine ilişkin uygulama önem arz etmektedir. Gerçekleşmiş müşteri emirleri aracı kurumlarca iptal edilemez veya değiştirilemez. Ancak; - İtiraz üzerine müşteri lehine bir iyileştirme yapılması amacıyla, - İşlem platformunda meydana gelen teknik bir sorun nedeniyle ortaya çıkan müşteri mağduriyetinin giderilmesi amacıyla, - Müşteri emrinin alınması sonrasında, aracı kurumun söz konusu emre ilişkin olarak başka bir kuruluş nezdinde korunma amaçlı olarak almış olduğu pozisyonun karşı tarafça iptal edilmesi veya fiyatının değiştirilmesi durumunda emir iptali veya fiyat değişikliği yapılabilir. - Bekleyen emirlerin hangi koşullar altında iptal edilebileceğine veya fiyatlarının değiştirilebileceğine ve müşteri hesaplarının hangi koşullarda işleme kapatılabileceğine ilişkin hususlar çerçeve sözleşmede belirlenir.
Sayfa 14 / 93
Yatırım Kuruluşları
Kaldıraçlı İşlemlerde Deneme Hesabı Genel müşterilere asgari 6 işgünü süresince ve asgari 50 adet işlem yapılması için deneme hesabı açılması ve deneme işlemleri yaptırılması zorunludur. Kaldıraçlı İşlemlerde Bireysel Portföy Yöneticiliği ve Yatırım Danışmanlığı Yasağı Aracı kurumlarda çıkar çatışmasının önlenmesi için Bireysel Portföy Yöneticiliği ve Yatırım Danışmanlığı hizmetlerinde kaldıraçlı işlemler yapılmaz.
Kaldıraçlı İşlemlerde Genel Müşteriler Kaldıraçlı İşlemlerde Genel Müşterilere aşağıdaki hususlar bildirilmelidir. - Kaldıraçlı işlemlerin risk ve zarar sonuçları - Yatırılan teminatın tamamının kaybedilebileceği - Deneme hesabı üzerinden işlem gerçekleştirileceği - İşlemlerde uygulanacak kaldıraç oranları - İnternet sitesinde duyurulan kar/zarar dağılımı Müşteri emrini en iyi şekilde gerçekleştirme yükümlülüğü - Alım satım aracılığı faaliyetleri sırasında sorumluluk - Borsa dışı işlemlerde fiyatların kamuya duyurulması - Yetkili yatırım kuruluşlarının bildirim yükümlülükleri - Teminatlar - Elektronik ortamda alım satım emirlerinin iletimi - Tezgahüstü piyasalarda gerçekleştirilen işlemlerin takası Alım Satım Aracılığı Faaliyetine İlişkin Genel Hükümler -
Müşteri Emrini En İyi Şekilde Gerçekleştirme Yükümlülüğü Yatırım kuruluşu, alım satım aracılığı faaliyetlerinin icrası sırasında müşterilerin fiyat, maliyet, hız, takas, saklama, karşı taraf ve benzeri hususlardaki tercihlerini göz önüne alarak emir gerçekleştirme politikası çerçevesinde müşteri için mümkün olan en iyi sonucu verecek şekilde emirleri yerine getirmekle yükümlüdür.
Alım Satım Aracılığı Faaliyetleri Sırasında Sorumluluk Alım satım aracılığı faaliyetlerinin yürütülmesine birden fazla yatırım kuruluşunun dahil olması durumunda, emir iletimine aracılık, işlem aracılığı ve portföy aracılığı faaliyetini gerçekleştiren yatırım kuruluşlarının her biri yerine getirdikleri işlemlerden dolayı genel hükümler çerçevesinde sorumludur.
Sayfa 15 / 93
Page 1 Page 2 Page 3 Page 4 Page 5 Page 6 Page 7 Page 8 Page 9 Page 10 Page 11 Page 12 Page 13 Page 14 Page 15 Page 16 Page 17 Page 18 Page 19 Page 20 Page 21 Page 22 Page 23 Page 24 Page 25 Page 26 Page 27 Page 28 Page 29 Page 30 Page 31 Page 32 Page 33 Page 34 Page 35 Page 36 Page 37 Page 38 Page 39 Page 40 Page 41 Page 42 Page 43 Page 44 Page 45 Page 46 Page 47 Page 48 Page 49 Page 50 Page 51 Page 52 Page 53 Page 54 Page 55 Page 56 Page 57 Page 58 Page 59 Page 60 Page 61 Page 62 Page 63 Page 64 Page 65 Page 66 Page 67 Page 68 Page 69 Page 70 Page 71 Page 72 Page 73 Page 74 Page 75 Page 76 Page 77 Page 78 Page 79 Page 80 Page 81 Page 82 Page 83 Page 84 Page 85 Page 86 Page 87 Page 88 Page 89 Page 90 Page 91 Page 92 Page 93 Page 94Made with FlippingBook Annual report maker