17
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
UZALEŻNIENIE OD JEDZENIA – CICHY NAŁÓG CYWILIZACJI XXI WIEKU
utrzymywaniu organizmu w warunkach przewle- kłego stresu, który negatywnie wpływa na funk- cjonowanie zarówno psychiczne, jak i somatyczne człowieka 5 . Jednocześnie obserwuje się ogranicze- nie spontanicznej aktywności fizycznej, dominację siedzącego trybu życia oraz zaburzenia rytmu snu i czuwania, co dodatkowo osłabia naturalne mecha- nizmy regulacji emocji i odporności na stres. Istotnym elementem cywilizacji nadmiaru jest również powszechna dostępność żywności, zwłasz- cza produktów wysokoprzetworzonych, bogatych w cukry proste, tłuszcze i sól. Żywność tego typu jest łatwo dostępna, relatywnie tania i intensywnie promowana w przekazach reklamowych, co sprzy- ja jej częstemu i impulsywnemu spożywaniu. Stała ekspozycja na bodźce związane z jedzeniem, takie jak reklamy, promocje czy oferty typu fast food , pro- wadzi do nadaktywacji układu nagrody i osłabienia kontroli nad zachowaniami żywieniowymi. W kon- sekwencji jedzenie przestaje być odpowiedzią na fizjologiczny głód, a staje się reakcją na bodźce zewnętrzne i wewnętrzne napięcie emocjonalne. W takich warunkach jedzenie coraz częściej traci swoją pierwotną funkcję biologiczną i zaczyna peł- nić rolę regulatora emocji. Spożywanie pokarmów, zwłaszcza smacznych, może chwilowo obniżać poziom napięcia, poprawiać nastrój oraz dawać poczucie ulgi i komfortu psychicznego. Dla wielu osób staje się to szybkim i łatwo dostępnym spo- sobem radzenia sobie z trudnymi emocjami, takimi jak stres, zmęczenie, lęk, samotność czy frustracja. Jak podkreśla Jarosz, nadmierne jedzenie bardzo często ma charakter kompensacyjny i służy redukcji napięcia psychicznego, a nie zaspokojeniu rzeczy- wistych potrzeb organizmu 6 . Długotrwałe wykorzystywanie jedzenia jako strategii radzenia sobie z emocjami może prowa- dzić do utrwalenia nieadaptacyjnych wzorców za- chowań. Mechanizm ten sprzyja stopniowej utracie kontroli nad ilością i częstotliwością spożywanych posiłków, a także narastaniu poczucia winy i wstydu,
co paradoksalnie może dodatkowo nasilać kom- pulsywne jedzenie. W ten sposób powstaje błędne koło, w którym jedzenie staje się zarówno źródłem chwilowej ulgi, jak i przyczyną pogłębiającego się dyskomfortu psychicznego. Cywilizacja nadmiaru, oferując nieograniczony dostęp do bodźców i natychmiastowych gratyfikacji, sprzyja zatem rozwojowi zachowań kompulsyw- nych, w tym uzależnienia od jedzenia. Brak równo- wagi pomiędzy wymaganiami stawianymi jednostce a jej zasobami adaptacyjnymi sprawia, że jedzenie zaczyna pełnić funkcję substytutu innych, bardziej konstruktywnych sposobów regulacji emocji. Zjawi- sko to stanowi istotne wyzwanie dla współczesnego społeczeństwa i wymaga uwzględnienia w działa- niach profilaktycznych oraz terapeutycznych ukie- runkowanych na zdrowie psychiczne i somatyczne.
DEFINICJA UZALEŻNIENIA I JEJ ODNIESIENIE DO JEDZENIA
Uzależnienie definiowane jest jako stan, w którym dana osoba doświadcza silnej, przymusowej potrze- by wykonywania określonej czynności lub przyjmo- wania substancji, pomimo świadomości negatyw- nych konsekwencji zdrowotnych, psychicznych i społecznych. Kluczowym elementem uzależnienia jest utrata kontroli nad zachowaniem, która sprawia, że jednostka nie jest w stanie samodzielnie ograni- czyć lub zaprzestać danego działania, nawet jeśli podejmuje takie próby. Współczesna psychiatria i psychologia coraz częściej traktują uzależnienie jako chorobę mózgu, wynikającą z zaburzeń funk- cjonowania układu nagrody oraz mechanizmów odpowiedzialnych za samokontrolę i podejmowanie decyzji. Choroba ta charakteryzuje się narastającą tolerancją, koniecznością zwiększania intensywno- ści bodźca w celu osiągnięcia pożądanego efektu, a także wysoką skłonnością do nawrotów 7 . W klasycznych ujęciach uzależnienie kojarzone było przede wszystkim z przyjmowaniem substan- cji psychoaktywnych, jednak współczesne badania
5 J. Czapiński, Psychologia pozytywna , PWN, Warszawa 2018. 6 M. Jarosz, Żywienie a stres , PZWL, Warszawa 2016.
7 A. Bilikiewicz [red.] Psychiatria , PZWL, Warszawa 2017.
Made with FlippingBook - Online Brochure Maker