19
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
UZALEŻNIENIE OD JEDZENIA – CICHY NAŁÓG CYWILIZACJI XXI WIEKU
uzależnień od substancji psychoaktywnych, takich jak alkohol czy narkotyki, które również prowadzą do nadmiernej stymulacji układu dopaminergicznego 9 . Szczególne znaczenie w kontekście uzależnie- nia od jedzenia mają produkty wysokoprzetworzo- ne, charakteryzujące się smakiem oraz intensyw- nym oddziaływaniem sensorycznym. Ich regularne spożywanie powoduje silne skojarzenia pomiędzy jedzeniem a uczuciem przyjemności, co sprzyja utrwalaniu zachowań kompulsywnych. Mózg uczy się traktować jedzenie jako szybkie i skuteczne źródło nagrody, co zwiększa motywację do jego powtarzalnego spożywania, nawet w sytuacji braku fizjologicznego głodu. Z czasem dochodzi do rozwoju tolerancji, pole- gającej na stopniowym zmniejszaniu wrażliwości re- ceptorów dopaminowych na bodźce nagradzające. W praktyce oznacza to, że ta sama ilość lub ten sam rodzaj jedzenia przestaje wywoływać wcześniejszy poziom satysfakcji i poprawy nastroju. W odpowie- dzi na to zjawisko osoba zwiększa porcje, często- tliwość jedzenia lub sięga po produkty o jeszcze większej zawartości cukru i tłuszczu. Proces ten prowadzi do pogłębiania utraty kontroli nad zacho- waniami żywieniowymi oraz nasilenia kompulsyw- nego charakteru jedzenia. Dużą rolę w mechanizmach uzależnienia od jedzenia odgrywa również osłabienie funkcji kory przedczołowej, odpowiedzialnej za planowanie, ocenę konsekwencji oraz hamowanie impulsów. Nadmierna aktywacja układu nagrody przy jedno- czesnym obniżeniu kontroli poznawczej sprzyja podejmowaniu decyzji impulsywnych i utrudnia świadome regulowanie zachowań żywieniowych. W efekcie osoba może doświadczać silnej potrze- by jedzenia, nawet w sytuacji pełnej świadomości negatywnych konsekwencji zdrowotnych.
Konsekwencją długotrwałej nadaktywacji układu nagrody jest również zmniejszona zdolność do od- czuwania przyjemności w innych obszarach życia, takich jak relacje społeczne, aktywność fizyczna czy realizacja zainteresowań. Jedzenie zaczyna domi- nować jako główne źródło gratyfikacji, co sprzy- ja izolacji społecznej oraz dalszemu pogorszeniu dobrostanu psychicznego. Mechanizm ten tworzy błędne koło uzależnienia, w którym jedzenie pełni jednocześnie funkcję nagrody i regulatora emocji.
Ilustracja 4. Kompulsywne objadanie się – mechanizm utraty kontroli Ilustracja ukazująca istotę kompulsywnego objadania się, obejmującą nawracające napady jedzenia, utratę kontroli nad zachowaniem oraz towarzyszące im poczucie wstydu i winy. Grafika podkreśla emocjonalny charakter tego zaburzenia. Źródło: Opracowanie własne przy użyciu narzędzi sztucznej inteligencji (AI)
ROLA ŻYWNOŚCI WYSOKOPRZETWORZONEJ
Istotnym czynnikiem sprzyjającym rozwojowi uza- leżnienia od jedzenia jest powszechna dostępność żywności wysokoprzetworzonej, która stanowi zna- czący element diety współczesnych społeczeństw. Produkty te charakteryzują się dużą zawartością cukrów prostych, tłuszczów rafinowanych, soli oraz licznych dodatków technologicznych, takich jak wzmacniacze smaku, barwniki czy substancje
9
B.T. Woronowicz, op. cit.
Made with FlippingBook - Online Brochure Maker