47
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
NIEWIDZIALNE UZALEŻNIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY XXI WIEKU. NOWE FORMY STARYCH MECHANIZMÓW – PERSPEKTYWA SZKOŁY I WYCHOWANIA
wyniku niż na samym procesie uczenia się. W roz- mowach indywidualnych ujawnia przekonanie, że utrata pozycji „najlepszego” oznacza spadek własnej wartości i akceptacji ze strony otoczenia.
wymagających spontaniczności lub improwizacji wycofuje się z obawy przed popełnieniem błędu. Kontrola i perfekcyjne przygotowanie pełnią funk- cję zabezpieczającą przed lękiem, jednocześnie ograniczając elastyczność i gotowość do działania.
Porównanie międzypokoleniowe
Porównanie międzypokoleniowe
W poprzednich pokoleniach rywalizacja szkolna miała zwykle wyraźnie wyznaczone ramy i była równoważona przez doświadczenia pozaszkolne, w których błąd i porażka nie podlegały stałej oce- nie. Osiągnięcia edukacyjne rzadziej pełniły funkcję głównego wyznacznika tożsamości ucznia. W XXI wieku systematyczne porównywanie wyników, ran- kingów i osiągnięć sprzyja internalizacji przekonania, że wartość jednostki jest bezpośrednio zależna od rezultatów, co zwiększa podatność na uzależnienie od rywalizacji i chroniczny lęk przed porażką.
W poprzednich pokoleniach perfekcjonizm uczniów był częściej równoważony przez mniej sformalizo- wane wymagania szkolne oraz większą tolerancję na niedoskonałość w codziennym funkcjonowaniu. Błąd stanowił naturalny element uczenia się, a nad- mierna kontrola rzadziej była wzmacniana systemo- wo. W XXI wieku kultura wysokich standardów, po- równań i stałej oceny sprzyja utrwaleniu przekonania, że tylko działanie bezbłędne jest akceptowalne, co zwiększa ryzyko rozwoju uzależnienia od kontroli i perfekcjonizmu kosztem rozwoju samodzielności i odporności psychicznej. Reasumując – współczesne uzależnienia dzieci i młodzieży rzadko przyjmują formę jawnych pato- logii. Częściej są to subtelne, powtarzalne mecha- nizmy, które – niezauważone – mogą znacząco zaburzać proces edukacyjny i rozwojowy. Szkoła nie jest miejscem terapii, ale miejscem wczesnego roz- poznania, niewzmacniania destrukcyjnych wzorców oraz budowania doświadczeń regulujących. Warun- kiem jest jednak zmiana perspektywy: odejście od oceny zachowania na rzecz rozumienia jego funkcji. W tym sensie rola nauczyciela i wychowawcy w XXI wieku coraz częściej polega nie tylko na przekazy- waniu wiedzy, lecz na byciu uważnym obserwato- rem procesów, które – choć niewidzialne – realnie kształtują przyszłość młodego człowieka. ∞ Daniela Bartosiak Nauczycielka i pedagog, nauczyciel konsultant w Ma- zowieckim Samorządowym Centrum Doskonalenia Na- uczycieli. Pracuje z młodzieżą oraz kadrą nauczycielską, łącząc kompetencje z zakresu chemii, przyrody, edukacji zdrowotnej, doradztwa zawodowego i edukacji dla bez- pieczeństwa z działaniami profilaktycznymi dotyczącymi uzależnień i zachowań ryzykownych. Autorka programów nauczania i materiałów metodycznych, m.in. publikacji „Wybrane narzędzia i techniki aktywnej realizacji treści prozdrowotnych w pracy z uczniami. Projekty edukacyj- ne. Studium przypadku” oraz „Postępowanie w sytuacjach kryzysowych”. Finalistka Ogólnopolskiego Konkursu „Pro- filaktyk Roku 2024 – Złote Ogniwo”.
5.2. Uzależnienie od kontroli i perfekcjonizmu
Perfekcjonizm, często postrzegany jako cecha po- żądana, w praktyce szkolnej bywa źródłem poważ- nych trudności adaptacyjnych.
Uczniowie ci: • nadmiernie planują, • boją się zmian, • odkładają działania z obawy przed niedoskonałością.
W pracy wychowawczej istotne jest modelowa- nie postawy elastyczności i akceptacji „wystarczają- co dobrego” działania.
Przypadek uczennicy klasy VII
Uczennica klasy VII jest postrzegana jako sumienna i odpowiedzialna, jednak każdą pracę przygotowuje z nadmierną starannością, wielokrotnie poprawiając szczegóły niemające realnego wpływu na jakość końcowego efektu. Często odkłada oddanie prac, tłumacząc to „jeszcze niegotowością”, a nieocze- kiwane zmiany planu lekcji lub formy sprawdzia- nu wywołują u niej silny niepokój. W sytuacjach
Made with FlippingBook - Online Brochure Maker