56
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
KAMILA SREBRZYŃSKA-BUKREJEWSKA
REZYLIENCJA JAKO PROCES, A NIE CECHA
Ujęcie rezyliencji jako procesu podkreśla również znaczenie czynników ochronnych, które mogą kompensować obecność czynników ryzyka. W tym sensie szkoła, poprzez systematyczne i długofalo- we działania dydaktyczno-wychowawcze, może stać się środowiskiem sprzyjającym budowaniu od- porności psychicznej uczniów. Czyni to rezyliencję jednym z kluczowych pojęć współczesnej pedago- giki, szczególnie w kontekście wyzwań i zagrożeń charakterystycznych dla XXI wieku.
W literaturze naukowej rezyliencja opisywana jest jako proces adaptacyjny, umożliwiający jednostce skuteczne radzenie sobie z przeciwnościami oraz odzyskiwanie równowagi po doświadczeniu stresu. Nie polega ona na braku trudnych doświadczeń, lecz na zdolności do konstruktywnego reagowania na kryzysy oraz kontynuowania rozwoju mimo ich występowania. W tym ujęciu rezyliencja obejmuje zarówno mechanizmy regulacji emocji, jak i zasoby poznawcze oraz społeczne wspierające adaptacyj- ne funkcjonowanie. Rezyliencja może być rozumiana jako: • zdolność do radzenia sobie z przeciwnościami losu, • umiejętność powrotu do równowagi po doświadczeniu stresu, • możliwość dalszego rozwoju pomimo traum i kryzysów rozwojowych. Współczesne koncepcje jednoznacznie odcho- dzą od dychotomicznego myślenia, zgodnie z któ- rym jedni „mają rezyliencję”, a inni są jej pozbawieni. Rezyliencja traktowana jest jako zjawisko zmienne w czasie, zależne od etapu rozwojowego, kontekstu sytuacyjnego oraz dostępnych zasobów. Może ona ulegać osłabieniu lub wzmocnieniu, podlega wpły- wom środowiskowym i może być rozwijana poprzez świadome oddziaływania, w tym edukacyjne. Z perspektywy pedagogicznej ma to szczególne znaczenie, ponieważ oznacza, że szkoła nie jest je- dynie miejscem identyfikowania trudności uczniów, lecz przestrzenią realnego wpływu na rozwój ich odporności psychicznej. Codzienne doświadczenia szkolne – takie jak sposób oceniania, jakość rela- cji z nauczycielami, klimat emocjonalny klasy czy możliwość bezpiecznego doświadczania sukcesu i porażki – mogą istotnie kształtować proces roz- woju rezyliencji.
REZYLIENCJA A PROCES UCZENIA SIĘ
Zdolność uczenia się pozostaje w ścisłym związku z funkcjonowaniem emocjonalnym ucznia. Współ- czesne badania z zakresu neuropsychologii oraz psychologii edukacji jednoznacznie wskazują, że wysoki poziom stresu i chroniczne napięcie emocjo- nalne znacząco obniżają efektywność procesów po- znawczych, takich jak koncentracja uwagi, pamięć robocza czy zdolność do planowania i rozwiązywa- nia problemów. W warunkach długotrwałego stresu układ nerwowy funkcjonuje w trybie reagowania na zagrożenie, co ogranicza dostęp do zasobów poznawczych niezbędnych w procesie uczenia się. Uczeń funkcjonujący w stanie przeciążenia emo- cjonalnego częściej doświadcza trudności w an- gażowaniu się w proces uczenia się oraz wykazuje ograniczoną gotowość do podejmowania wyzwań edukacyjnych. Zamiast eksploracji i ciekawości po- znawczej pojawia się koncentracja na unikaniu po- rażki i ochronie samooceny.
Uczeń przeciążony stresem:
• ma trudności z utrzymaniem koncentracji uwagi i szybciej się rozprasza, • wykazuje obniżoną motywację i szybciej się zniechęca, • unika zadań wymagających wysiłku poznawczego, • częściej reaguje impulsywnie i emocjonalnie na sytuacje szkolne.
Made with FlippingBook - Online Brochure Maker