59
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
REZYLIENCJA W OBLICZU UZALEŻNIEŃ XXI WIEKU. BUDOWANIE ODPORNOŚCI PSYCHICZNEJ JAKO KLUCZOWY OBSZAR PRACY SZKOŁY
Wyniki badań Wernera podważyły deterministyczne podejście do rozwoju, zgodnie z którym niekorzyst- ne warunki środowiskowe nieuchronnie prowadzą do zaburzeń funkcjonowania. Zamiast tego wskaza- no na kluczową rolę zasobów wewnętrznych i ze- wnętrznych, które umożliwiają jednostce adaptacyj- ne radzenie sobie z przeciwnościami. W tym ujęciu rezyliencja nie eliminuje doświadczenia trudności, lecz zmniejsza prawdopodobieństwo sięgania po nieadaptacyjne strategie radzenia sobie, w tym za- chowania uzależnieniowe. W kontekście profilaktyki uzależnień szczególne znaczenie mają czynniki chroniące, które wzmac- niają zdolność jednostki do regulacji emocji, bu- dowania tożsamości oraz podejmowania autono- micznych decyzji. Do najważniejszych z nich należą stabilne relacje, poczucie sensu i znaczenia, reali- styczny optymizm, doświadczenie bycia ważnym oraz wsparcie społeczne. Jednym z najistotniejszych czynników ochron- nych jest stabilna relacja z dorosłym, oparta na za- ufaniu, przewidywalności i emocjonalnej dostępno- ści. Badania wskazują, że obecność choćby jednej osoby dorosłej ważnej dla ucznia – nauczyciela, wychowawcy, pedagoga lub innego pracownika szkoły – może istotnie obniżyć ryzyko zachowań ryzykownych. Relacja ta pełni funkcję regulacyj- ną, modelując adaptacyjne sposoby radzenia sobie z napięciem oraz umożliwiając dziecku bezpiecz- ne doświadczanie emocji. W środowisku szkolnym nauczyciel często staje się jedynym dorosłym, który konsekwentnie dostrzega potrzeby ucznia i reaguje na nie w sposób wspierający. Kolejnym istotnym czynnikiem jest poczucie sensu i znaczenia, rozumiane jako przekonanie, że własne działania mają wartość i wpływ na otoczenie. Uczniowie, którzy dostrzegają sens podejmowane- go wysiłku edukacyjnego oraz czują się współod- powiedzialni za proces uczenia się, rzadziej sięgają po zachowania kompulsywne. Poczucie sensu pełni funkcję motywacyjną i ochronną, ponieważ zmniej- sza potrzebę poszukiwania szybkiej ulgi emocjonal- nej w substancjach lub zachowaniach nałogowych.
Szkoła może wzmacniać ten zasób poprzez sta- wianie realistycznych celów, angażowanie uczniów w działania projektowe oraz umożliwianie im do- świadczania sprawczości. Realistyczny optymizm stanowi kolejny ele- ment rezyliencji, istotny w profilaktyce uzależnień. Nie oznacza on ignorowania trudności, lecz prze- konanie, że problemy są możliwe do rozwiązania przy odpowiednim wsparciu i wysiłku. Uczniowie o wyższym poziomie realistycznego optymizmu wykazują większą wytrwałość, lepszą tolerancję frustracji oraz mniejszą skłonność do impulsywnych reakcji. W praktyce szkolnej optymizm ten może być wzmacniany poprzez konstruktywną informa- cję zwrotną, normalizowanie błędu jako elementu procesu uczenia się oraz akcentowanie postępów, a nie wyłącznie efektów końcowych. Istotnym czynnikiem chroniącym jest również doświadczenie bycia ważnym i potrzebnym. Ucz- niowie, którzy mają poczucie, że są dostrzegani i doceniani, rzadziej poszukują substytutów akcep- tacji w grupach ryzykownych lub w świecie wirtual- nym. Poczucie bycia ważnym wzmacnia tożsamość oraz sprzyja internalizacji norm społecznych. Szko- ła może budować ten zasób poprzez powierzanie uczniom odpowiedzialnych ról, włączanie uczniów w działania społeczne oraz tworzenie przestrzeni do wyrażania własnych opinii. Ostatnim, lecz nie mniej istotnym czynnikiem jest wsparcie społeczne, rozumiane jako dostęp do sie- ci relacji opartych na zaufaniu i wzajemnej pomocy. Wysoki poziom wsparcia społecznego obniża po- ziom stresu i zwiększa zdolność do adaptacyjnego radzenia sobie z trudnymi emocjami. W środowisku szkolnym wsparcie to może przyjmować formę po- zytywnych relacji rówieśniczych, pracy zespołowej oraz działań integrujących społeczność klasową. Podsumowując, rezyliencja pełni funkcję klu- czowego czynnika ochronnego w profilaktyce uza- leżnień, ponieważ wzmacnia zdolność jednostki do radzenia sobie z napięciem bez uciekania się do zachowań nałogowych. Szkoła, jako instytucja
Made with FlippingBook - Online Brochure Maker