84
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
BEATA ROLA
adaptacyjnym zaangażowaniem a zachowaniem kompulsywnym przebiega zwykle tam, gdzie poja- wia się utrata kontroli, narastające koszty (sen, nauka, relacje), objawy odstawienne (drażliwość, niepokój) oraz koncentracja życia wokół jednej aktywności. W ujęciu relacyjnym problem rzadko dotyczy wyłącznie czasu ekranowego czy liczby treningów. Częściej obejmuje błędne koło: napięcie–kontro- la–opór–ukrywanie. Rodzic reaguje lękiem i próbą przywrócenia kontroli (zakazy, monitoring, groźby), nastolatek odpowiada zaprzeczaniem, wycofaniem lub buntem, co z kolei nasila bezradność rodzica. W rezultacie osłabia się zaufanie, a komunikacja przesuwa się z dialogu ku konfrontacji. PROBLEM W RELACJI RODZIC- -DZIECKO: OD ETYKIETOWANIA DO OPISU FAKTÓW Istotnym błędem w pracy nad trudnościami wy- chowawczymi jest utożsamianie problemu z osobą dziecka. Etykiety typu „leniwy”, „trudny”, „uzależnio- ny” mogą zamykać drogę do porozumienia, ponie- waż koncentrują uwagę na ocenie, a nie na analizie sytuacji. W kontekście uzależnień behawioralnych etykietowanie wzmacnia wstyd i mechanizmy obronne, które są kluczowe dla podtrzymywania zachowań kompulsywnych. Pierwszym krokiem jest oddzielenie faktów od interpretacji: co dokładnie się dzieje, w jakich sytu- acjach, z jakimi konsekwencjami, jakie reakcje do- rosłych towarzyszą zachowaniu. Taki opis tworzy podstawę do sformułowania celu, czyli pożądanego stanu relacji, do którego rodzina może dążyć w spo- sób realistyczny i rozwojowo adekwatny.
być rozumiany jako wymuszenie posłuszeństwa ani szybka eliminacja zachowania, lecz jako bu- dowanie warunków sprzyjających samoregulacji i odpowiedzialności. Przykładowo, zamiast celu: „dziecko przesta- nie siedzieć w telefonie”, bardziej operacyjny i po- zostający w obszarze wpływu rodzica będzie cel: „chcę prowadzić rozmowy o korzystaniu z telefonu spokojnie, jasno wyznaczać zasady i konsekwencje oraz utrzymać kontakt z dzieckiem także wtedy, gdy pojawia się opór”. Tak rozumiany cel obejmuje zarówno granice, jak i relacyjny wymiar bezpieczeństwa – kluczowy dla adolescencji. SCHEMAT „OD PROBLEMU DO CELU” – ZASTOSOWANIE DO UZALEŻNIEŃ BEHAWIORALNYCH
Proces dochodzenia od problemu do celu można ująć w sześciu etapach:
1. nazwanie trudności w języku faktów,
2. identyfikacja reakcji rodzica, z których chce zrezygnować (krzyk, moralizowanie, groźby, eskalacja kontroli),
3. opis sytuacji „w zamian” (jak ma wyglądać rozmowa i współpraca),
4. rozpoznanie kompetencji potrzebnych do zmiany (regulacja emocji, konsekwencja, słuchanie, jasne granice),
5. precyzyjne sformułowanie celu relacyjno-wychowawczego,
ZAMIANA PROBLEMU NA CEL JAKO STRATEGIA WYCHOWAWCZA W PRACY Z NASTOLATKIEM
6. uświadomienie zysków (spokój, większe zaufanie, lepsza współpraca, poprawa funkcjonowania szkolnego).
W podejściu „od problemu do celu” problem opisu- je stan niepożądany, natomiast cel nadaje kierunek zmianie. W pracy z nastolatkiem cel nie powinien
Made with FlippingBook - Online Brochure Maker