89
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
JAK ZROZUMIEĆ UZALEŻNIENIE I ZAPOBIEGAĆ W PRAKTYCE SZKOLNEJ
emocji (w tym ADHD oraz zaburzeniami nastroju) są szczególnie podatne na rozwój uzależnień, co wiąże się ze wspólnymi deficytami w systemach nagrody i kontroli wykonawczej 1 . Ponadto neuro- biologiczne badania i przeglądy wskazują na zmiany w obszarach mózgowych związanych z przetwarza- niem nagrody i kontrolą hamowania, które pojawiają się zarówno w uzależnieniach substancjalnych, jak i behawioralnych 2 . Dobrze przygotowany pedagog może zauważyć ten mechanizm u konkretnego ucznia i próbować pomóc mu przerwać proces zmierzający w kie- runku uzależnienia. Potrzebna jest w tej sytuacji wiedza, wsparcie zespołu i systemowe procedury reagowania.
osiągnięć, szybkie tempo życia. Pozytywnie będzie wpływać ograniczona dostępność substancji uza- leżniających lub zachowań kompulsywnych, rozwo- jowe grupy rówieśnicze, edukacja i wzór w rodzinie i środowisku społecznym dotyczący bezpiecznych form regulacji emocji i budowania relacji.
2. Czynnik psychologiczny – motywacja we- wnętrzna i regulacja emocji
2.1. „Ja zwyczajne” i „ja w stanie nagrody” – mechanizm kompensacji
U wielu osób zachowania nałogowe rozwijają się na tle obniżonego poczucia własnej wartości, lęku społecznego, przewlekłego stresu, wstydu, porów- nań, poczucia niespełnienia lub braku wpływu. „Ja zwyczajne, codzienne” bywa przeżywane jako nie- wystarczające, przeciążone, niepewne siebie lub emocjonalnie wyczerpane. Kontakt z bodźcem uzależniającym – substancją, grą, mediami społecznościowymi, hazardem czy inną aktywnością – prowadzi do szybkiego urucho- mienia układu nagrody lub wyhamowania wstydu, lęku. Osoba „pod wpływem” zaczyna doświadczać siebie jako bardziej pewnej, sprawczej, kompeten- tnej, atrakcyjnej lub silniejszej emocjonalnie czy rozluźnionej . Pojawia się iluzoryczne, subiektywne wrażenie „bycia kimś innym, lepszym” lub „ucieczki od siebie słabego, gorszego”.
ROZDZIAŁ I
UZALEŻNIENIE – UNIWERSALNE MECHANIZMY PSYCHOLOGICZNE I NEUROBIOLOGICZNE
1. Czynnik społeczny
Rozwój uzależnień – zarówno chemicznych, jak i behawioralnych – jest silnie powiązany z konteks- tem społecznym. Środowisko, w którym jest niewy- starczająca równowaga między poczuciem wspar- cia, akceptacji, bezpieczeństwa a z drugiej strony realnych i mądrze wytyczanych granic i wymagań stawia dziecko w sytuacji napięcia lub/i dezorientacji. Jednocześnie w otoczeniu może pojawiać się do- stępność środków lub aktywności uzależniających. Jeżeli w tym kontekście następuje szybka ulga emo- cjonalna po odurzeniu lub kompulsywnej aktywno- ści, a także gratyfikacja (np. w grze komputerowej) jako substytut docenienia, wtedy często następuje utrwalanie zachowań kompulsywnych. Negatywnie mogą na to wpływać m.in.: łatwa dostępność bodź- ców pseudonagradzających, uzależnieniowe wzor- ce zachowań w rodzinie i grupie rówieśniczej, presja 1 G.F. Koob, N.D. Volkow, Neurobiology of addiction: a neurocircuitry analysis , „Lancet Psychiatry” nr 3(8)/2016, s.760-773. 2 O. Arias-Carrión, M. Stamelou, E. Murillo-Rodríguez, M Menéndez- -González, E. Pöppel, Dopaminergic reward system: A short integrative review , „International Archives of Medicine” nr 3/2010, s. 24.
Powstaje wewnętrzny kontrast:
• Ja zwyczajne, autentyczne – napięcie, niepew- ność, zmęczenie, lęk, niska samoocena.
• Ja w stanie nagrody wywołanej substancją psychoaktywną lub zachowaniem uzależniają- cym – ulga, pobudzenie lub wyhamowanie lęku, poczucie mocy lub uspokojenia, przyjemność, odciążenie emocjonalne. Im silniejszy jest ten kontrast, tym większa skłon- ność do powtarzania zachowania prowadzącego do uzależnienia.
Made with FlippingBook - Online Brochure Maker