90
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
BARBARA PAŹ
2.2. Dopamina i układ nagrody –
Uzależnienia od substancji psychoaktywnych, takich jak nikotyna, alkohol, opioidy (np. heroina, morfina), kokaina, amfetamina i metamfetamina, kannabinoi- dy, wywołują nienaturalnie silny i bezpośredni wzrost poziomu dopaminy, często kilkukrotnie przewyż- szający reakcję na naturalne bodźce. Powoduje to szybkie „uczenie się” mózgu, że dana substancja lub aktywność ma wyjątkową wartość motywacyjną. W konsekwencji rozwija się tolerancja na dotychcza- sowy poziom stymulacji, głód oraz przymus powta- rzania zachowania lub jego eskalacji, nawet mimo negatywnych skutków zdrowotnych i społecznych.
neurobiologiczne podłoże uzależnienia
Zarówno uzależnienia od substancji psychoaktyw- nych, jak i uzależnienia behawioralne (pornografia, gry komputerowe, hazard czy kompulsywne za- kupy) angażują te same podstawowe mechanizmy neurobiologiczne, których centrum stanowi układ nagrody mózgu, oparty na wydzielaniu dopaminy. Ten neuroprzekaźnik nie odpowiada bezpośrednio za odczuwanie przyjemności, lecz pełni funkcję sygnału motywacyjnego, który informuje mózg na poziomie fizjologicznym o znaczeniu danego bodź- ca i wzmacnia zachowania prowadzące do jego po- wtórzenia. Kluczowym mechanizmem jest tzw. błąd przewidywania nagrody ( reward prediction error ) – wzrost aktywności dopaminergicznej pojawia się, gdy efekt jest lepszy niż oczekiwano, a spadek, gdy nagroda nie występuje lub jest słabsza. Uzależnienie wiąże się z długotrwałymi zmia- nami w układach nagrody, motywacji i kontroli zachowania, a substancje psychoaktywne oraz za- chowania uzależniające prowadzą do nadmiernej aktywacji układu dopaminergicznego, co skutkuje patologicznie silnym przypisywaniem znaczenia bodźcom związanym z nagrodą.
WSPÓLNY MECHANIZM
Wspólnym mianownikiem uzależnień behawioral- nych i substancjalnych jest:
• przejęcie kontroli nad układem motywacyjnym, • przesunięcie zachowania z poziomu wyboru na poziom nawyku, • stopniowe osłabienie funkcji kory przedczołowej odpowiedzialnej za samokontrolę. Dlatego współczesna neurobiologia traktuje uzależnienie nie jako problem słabej woli, lecz jako zaburzenie regulacji układu nagrody i uczenia się motywacyjnego.
UZALEŻNIENIA BEHAWIORALNE
PODSUMOWANIE
W przypadku pornografii, gier komputerowych i on- line, hazardu, kompulsywnych zakupów dochodzi do powtarzalnej, silnej aktywacji układu nagrody mimo braku substancji chemicznej. Bodźcem uza- leżniającym staje się zachowanie, które dostarcza: intensywnej nowości, szybkiej gratyfikacji, odczucia sukcesu, uniknięcia porażki (zachowania niebez- pieczne), zmiennego wzmocnienia (nagroda nie zawsze jest przewidywalna, wtedy pojawia się jej silne pragnienie). Badania neuroobrazowe pokazują, że u osób uzależnionych behawioralnie aktywują się te same struktury mózgu co u osób uzależnionych od nar- kotyków. Z czasem dochodzi do osłabienia reakcji na naturalne nagrody i dominacji impulsów nawy- kowych nad kontrolą poznawczą.
Podstawy naukowe – m.in. analizy Volkow, Koob i McLellan (2016) 3 – pozwalają stwierdzić, że zarów- no substancje psychoaktywne – niektóre narkotyki i bodźce behawioralne (gry, media cyfrowe, zakupy, pornografia) powodują gwałtowne wyrzuty dopa- miny, znacznie silniejsze niż naturalne bodźce roz- wojowe. Mózg zaczyna kojarzyć dane zachowanie z szybką poprawą samopoczucia i uczy się go jako najkrótszej drogi do ulgi. Z czasem staje się to nie tylko poszukiwaniem przyjemności, ale powrotem do stanu zmniejszonego cierpienia.
3 N.D. Volkow, G.F. Koob, A.T. McLellan, Neuroscience of addiction: relevance to prevention and treatment , „The American Journal of Psy- chiatry” nr 173(4)/2016, s. 296-306. .
Made with FlippingBook - Online Brochure Maker