91
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
JAK ZROZUMIEĆ UZALEŻNIENIE I ZAPOBIEGAĆ W PRAKTYCE SZKOLNEJ
2.4. Utrwalanie nawyku i mechanizmy poznawcze
Z czasem dochodzi do obniżenia wrażliwości recep- torów dopaminowych. Aby uzyskać podobny efekt, potrzebna jest większa intensywność bodźca lub częstsze powtarzanie zachowania. Jednocześnie codzienne aktywności przestają dawać satysfakcję – pojawia się spadek motywacji, apatia lub rozdraż- nienie w stanie abstynencji. Zarówno uzależnienia od narkotyków, jak i od zachowań takich jak pornografia, gry czy zakupy, opierają się na tych samych mechanizmach neu- robiologicznych związanych z dopaminowym ukła- dem nagrody, który wzmacnia nawyki i motywację do powtarzania zachowania, niezależnie od jego konsekwencji zdrowotnych, psychologicznych, re- lacyjnych, ekonomicznych.
Powtarzanie zachowania prowadzi do jego auto- matyzacji. Układ nerwowy wzmacnia połączenia odpowiedzialne za szybkie sięganie po bodziec na- gradzający. Jednocześnie pojawiają się mechanizmy poznawcze podtrzymujące nałóg: • zaprzeczanie konsekwencjom, • racjonalizacja („to tylko rozrywka”, „wszyscy tak robią”),
• selektywna uwaga na korzyści, • osłabienie krytycznego myślenia.
Stan trzeźwości lub odstawienia często wiąże się z nasileniem trudnych emocji i obniżonym obrazem siebie, co dodatkowo zwiększa motywację do po- wrotu do nałogowego zachowania.
2.3. Regulacja emocji – szybka ulga i koszt odroczony
2.5. Głód i kompulsywność
W zdrowej regulacji emocji poprawa stanu psychicz- nego wymaga wzięcia odpowiedzialności za swój stan psychiczny, zajęcia się problemem, zaopieko- wania się sobą i wysiłku, a więc decyzji o podjęciu aktywności oraz czasu, nawiązania relacji, aktywno- ści fizycznej, rozmowy o problemach, pozytywnej formy odpoczynku i integracji wszystkich sfer swojej osoby. Zachowanie nałogowe daje iluzję skrótu – natychmiastową ulgę bez wysiłku. Jak już było to opisywanie, zachowania nałogowe pełnią często funkcję szybkiego regulatora emocji. Pozwalają błyskawicznie, bez wysiłku, na jakiś czas obniżyć napięcie, lęk, smutek, samotność lub poczucie bez- radności. Subiektywnie doświadczana ulga wzmac- nia zachowanie. Koszt pojawia się później: w postaci obniżonego nastroju, zmęczenia, drażliwości, po- czucia winy i osłabionej samokontroli. Powstaje mechanizm błędnego koła: im częściej osoba korzysta z szybkiej ulgi, tym słabsza staje się jej zdolność do naturalnej regulacji emocji.
Głód nałogowy ma charakter psychofizjologicz- ny: pojawiają się natrętne myśli, impulsy, napięcie, rozdrażnienie, zaburzenia koncentracji. Często na początku osoba nie rozpoznaje tych sygnałów jako głodu – interpretuje je jako stres, zmęczenie lub zły nastrój. Silne napięcie psychiczne zwykle skłania do powrotu do określonego zachowania. Napięcie to nie wynika z niewykonywania danej czynności, lecz z reakcji mózgu na bodźce wcześniej z nią skojarzo- ne. Widok ekranu, dźwięk powiadomienia, witryna sklepowa zdają się, ujmując to w sposób metafo- ryczny, przywoływać – jest to związane z automa- tycznym wzrostem napięcia motywacyjnego, które jest subiektywnie odczuwane jako przymus działania. Stany emocjonalne, takie jak nuda, samotność czy przeciążenie psychiczne, mogą automatycznie uru- chamiać potrzebę danego zachowania, wynikającą z utrwalonych skojarzeń między bodźcami a nagro- dą. Zjawisko to ma charakter wyuczony i uruchamia się nawet wtedy, gdy dana czynność przestała przy- nosić realną przyjemność lub zaczęła powodować szkody. Bez rozwijania zdolności rozpoznawania
Made with FlippingBook - Online Brochure Maker