106
Meritum 2 ( 81 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
EMILIA SZWARC
napisana nie dla kolegów z laboratorium, ale dla każdego, kto chce zrozumieć, co naprawdę dzieje się w głowach współczesnych uczniów. „Mózg nie służy do myślenia. 7 i ½ wywrotowych lekcji o mózgu” to zbiór esejów. Wybitna neurobio- lożka w kolejnych lekcjach przedstawia intrygujące fakty na temat budowy i funkcjonowania mózgu i zastanawia się, co mówią one o ludzkiej naturze. Tytuł książki prowokuje do sprzeciwu wobec koncepcji autorki – do czego, jak właśnie nie do myślenia, może służyć człowiekowi mózg? Jednak Lisa Feldman Barrett przekonuje nas, że dopiero porzucenie przeświadczenia, że mózg powstał po to, by zapewnić nam jasność myśli i wyobraźnię, pozwala zrozumieć, jak działa i kim my – ludzie na- prawdę jesteśmy. Teza autorki brzmi prosto: mózg jest organem służącym do zarządzania zasobami ciała. Pomyślmy o tym jak o budżecie, w którym zapisujemy nasze przychody i straty: woda, magnez, glukoza. Każda czynność powodująca ich uszczu- plenie – pływanie czy bieganie – przypomina wy- płatę z konta. Aktywności, które pozwalają uzupełnić rezerwy, np. jedzenie lub spanie, są jak wpłaty. Każde działanie, które podejmujemy (lub nie) jest wyborem natury ekonomicznej – mózg zawiaduje procesem decyzyjnym, kiedy zużytkować zapasy, a kiedy le- piej je zaoszczędzić. Prosty mechanizm, który ła- two przełożyć na codzienność szkolną. Jeśli uczeń przyszedł na lekcję niewyspany, głodny lub pozo- staje w stanie przewlekłego stresu, jego mózg bę- dzie pracował w trybie oszczędnościowym. W takiej sytuacji jego emocje, myśli i nawyki przestaną być „wadą charakteru”, a staną się strategią zarządzania zasobami. Uczeń, który „nie chce się uczyć”, może po prostu nie mieć biologicznego zasobu, by wejść w stan głębszego przetwarzania informacji. Inaczej wtedy będziemy rozmawiać o jego motywacji, dy- scyplinie i zaangażowaniu. Prawda? Inny ważny wątek tej książki to neuroplastycz- ność, czyli zdolność mózgu do przebudowywania własnej struktury pod wpływem doświadczeń. Bar- rett wyjaśnia dwa uzupełniające się mechanizmy: dostrajanie i przycinanie. Dostrajanie wzmacnia
połączenia nerwowe, które są najczęściej używane, natomiast przycinanie eliminuje „nieużytki”. Mózg – jak dobry zarządca – nie będzie utrzymywał zbęd- nej infrastruktury! Nauczyciel przejmuje pałeczkę od rodziców i staje się głównym architektem tej przebudowy. W jaki sposób będzie to robił? Jakich narzędzi, sposobów użyje? Najciekawszy wydaje się być rozdział, w którym Barrett pisze o mózgu społecznym. Ludzki mózg nie jest samotną wyspą – reguluje swój budżet energe- tyczny częściowo poprzez relacje z innymi mózgami. Kontakt z przyjaciółmi czy bliskimi osobami dosłow- nie zmniejsza koszty energetyczne funkcjonowania, bo mózg nie musi gorączkowo przewidywać, prze- liczać i kontrolować. Stres społeczny, wyobcowanie działają odwrotnie – chroniczny stan niepewności i zagrożenia znacząco podnosi koszty utrzymania stabilności systemu nerwowego i obniża zasoby po- trzebne do uczenia się. W ten sposób u Barrett znaj- dujemy neuronaukowe uzasadnienie dla oceniania kształtującego, dla zasady utrzymania bezpiecznej atmosfery w klasie, dla wartości rzetelnej informacji zwrotnej bez ferowania „wyroków cyfrowych”. Kla- sa, w której uczeń czuje się bezpiecznie, jest klasą, w której jego mózg może przeznaczyć energię na uczenie się, a nie na monitorowanie zagrożeń. To nie jest żadna nowinka z dziedziny pedagogiki, to czysta biologia! Dlaczego książka powinna trafić do nauczycie- li? Bo szkoła jutra nie jest wyłącznie kwestią infra- struktury cyfrowej. Tablice interaktywne, platformy e-learningowe, narzędzia AI – to wszystko na nic, jeśli nie będziemy rozumieć funkcjonowania orga- nu, który ma z nich korzystać. Lektura książki Barrett nie jest więc zwykłym uzupełnieniem wiedzy me- todycznej – to jej fundament. Idąc tropem autorki, proponuję, by edukację jutra zacząć od zrozumienia, w jaki sposób funkcjonuje i uczy się ludzki mózg, jak przetwarzają informacje nasi uczniowie. Jakim budżetem energetycznym dysponują? Jakie są ich wcześniejsze doświadczenia wbudowane w struk- turę połączeń nerwowych? Jaka jest historia ich dostrajania i przycinania? Mózg nie jest abstrakcyj- nym organem opisanym w podręcznikach biologii,
Made with FlippingBook - Online Brochure Maker