11
Meritum 2 ( 81 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
UWOLNIJ UCZĄCE SIĘ UMYSŁY, PYTAJĄC
ków oraz psychiczne, objawiające się choćby syn- dromem Fear of Missing Out (lęku przed byciem po- miniętym), poczuciem samotności życiowej i pustki 6 . Poważnymi wyzwaniami dla współczesnej edu- kacji stają się więc z jednej strony uwzględnienie specyfiki funkcjonowania nowych pokoleń, by sku- tecznie docierać z przekazem edukacyjnym i wy- chowawczym, z drugiej zaś strony przeciwdziałanie negatywnym skutkom zanurzenia dzieci i młodzieży w świecie ekranów. To drugie wyzwanie jest tym bardziej palące, że szkoła powinna wyposażyć ucz- niów już od wczesnych lat w kompetencje istotne dla ich przyszłego funkcjonowania w świecie wy- magającym szybkiej adaptacji do zmian, mobilno- ści osobistej czy radzenia sobie z presją informacji i bodźców oraz w przyszłości odnalezienia się na rynku pracy preferującym osoby z dużym poten- cjałem kreatywności, komunikatywności, umie- jętności pracy w zespole, odporności psychicznej i samoorganizacji 7 . Wielu myślicieli, już od czasów Sokratesa, wska- zywało, że obszarem, który pozwala na skuteczne samodoskonalenie się, jest sztuka myślenia docie- rającego do rzetelnej wiedzy ( epistēmē ), mogącej stać się podstawą właściwych i świadomie powzię- tych decyzji oraz kierunkowskazem dla dalszego wartościowego rozwoju osoby. Sokrates jako jeden z pierwszych starał się wyposażyć swoich młodych adwersarzy w zdolność do autorefleksji. Samopo- znanie owo dokonywało się w drodze otwartego dialogu (dialektyka sokratejska) z drugą osobą – na- uczycielem – opartego na wspólnym dociekaniu i konfrontowaniu swoich wniosków, a mającym pro- wadzić do głębszego rozumienia rozważanych kwe- stii i uwolnienia umysłu od obiegowych opinii lub treści przejętych od wątpliwych autorytetów 8 . Sam filozof proponował, praktykując to zarazem, by istot- nym elementem samopoznania było oczyszczanie 6 Por. M. Dębski, M. Bigaj, Młodzi cyfrowi. Nowe technologie. Relacje. Dobrostan , GWP, Gdańsk 2019. 7 Por. T.H. Davenport, Thinking for the Living: How to Get Better Performance and Results from Knowledge Workers , Harvard Business School Press, Boston 2025. 8 Por. G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Wydawnictwo KUL, Lub- lin 1993, t. I, s. 370.
myślenia na drodze ujawniania błędów i sprzeczno- ści w przyjmowanych przez rozmówcę definicjach (tzw. etap elenktyczny), by w ten sposób stworzyć przestrzeń na tworzenie właściwych podstaw dla wiedzy (tzw. etap majeutyczny) 9 . Uczeń Sokratesa, Platon, kontynuując tradycję dialektyczną mistrza ujmował ją jako metodę uporządkowanego rozu- mowania, które ma doprowadzać do uchwycenia istoty rzeczy, dzięki temu, że w tak ujętym myśleniu dokonywać się będzie wznoszenie się umysłu od zmiennych opinii ku uchwyceniu niezmiennych idei stanowiących prawdziwą strukturę rzeczywistości 10 . Pierwszą systematyczną teorię rozumowania pro- wadzącego do wiedzy rzetelnej wskazał Arystoteles, który ujął epistēmē jako wiedzę demonstratywną, czyli taką, która powstaje dzięki rozłożeniu wnio- sku na prawdziwe i pierwsze przesłanki, z których się wywodzi. Nie każdy zatem zespół twierdzeń bę- dzie stanowił rozumowanie właściwe, lecz tylko taki, który opiera się na tzw. sylogizmie, czyli przejściu od sądów do innych sądów, które powiązane są ze sobą na zasadzie koniecznego wynikania 11 . Francuski filozof i ojciec filozofii nowożytnej René Descartes widział możliwość osiągnięcia pewnego poznania poprzez rygorystyczne podporządkowanie się me- todzie. Jednym z jej elementów był tzw. sceptycyzm metodyczny, polegający na celowym posłużeniu się wątpieniem we wszystkie treści umysłu, które nie przedstawiają się umysłowi jasno i wyraźnie, by w ten sposób wyłonić to, co trwa niepodważalnie 12 . Wraz z ideami amerykańskiego filozofa, peda- goga i psychologa końca XIX i początku XX wieku, przedstawiciela tzw. pragmatyzmu Johna Deweya, zaczyna się refleksja nad specyfiką myślenia, okre- ślaną współcześnie mianem myślenia krytycznego 13 . Ten typ myślenia, określany przez Deweya jako my- ślenie refleksyjne, przeciwstawiany był sposobom nabywania informacji i idei w trybie czysto pasyw- nego przyswajania. Filozof ten podkreślał bowiem, 9 Por. Platon, Sofista , 230e, pobrane z: WolneLektury.pl [dostęp 20.03.2026]. 10 Por. G. Reale, op. cit., s. 201. 11 Por. ibidem, s. 540. 12 Por. R. Descartes, Rozprawa o metodzie , Fundacja Nowoczesna Polska, Warszawa, s. 21-24. 13 Por. A. Fisher, Critical Thinking: An Introduction , Cambridge Univer- sity Press, Cambridge 2001.
Made with FlippingBook - Online Brochure Maker