12
Meritum 2 ( 81 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
WIOLETTA DZIARNOWSKA
że w myśleniu krytycznym chodzi przede wszystkim o zaangażowany podmiotowo proces starannego, wytrwałego i dociekliwego rozważania, który roz- patruje racje i argumenty leżące u podstaw rozwa- żanych kwestii oraz przemyśliwuje dalsze implika- cje. W latach XX amerykański psycholog Edward M. Glaser, współtwórca wraz z Goodwinem Wat- sonem powszechnego do dzisiaj testu umiejętności krytycznego myślenia, tzw. Watson-Glaser Critical Thinking Appraisal , określił myślenie krytyczne jako rodzaj postawy poznającego podmiotu, w której odnosi się on refleksyjnie do zakresu własnego do- świadczenia, rozważa obecne w nim kwestie po- szukując dla nich dowodów, rozpatrując ich konse- kwencje i tym samym bada możliwość uzasadnienia i akceptacji określonego zagadnienia 14 . Od czasów amerykańskiego filozofa Israela Schefflera myśle- nie krytyczne zaczyna być istotnym przedmiotem rozważań środowiska pedagogicznego. Filozof ten wykazywał, że nauczanie nastawione na przekaz informacji i treści oraz sprowadzenie uczenia się do ich biernej absorpcji (Scheffler nazywał je encyklo- pedycznym) nie tworzy warunków korzystnych dla rozwijających się umysłów. Powinno ono natomiast być zastąpione edukacją, w której jest miejsce na sokratejski dialog nauczyciela z uczniem, w którym ten ostatni zachęcany jest do bycia partnerem racjo- nalnej wymiany myśli i samodzielnego poszukiwania uzasadnień dla swoich twierdzeń, by w efekcie stać się trwale zdolnym do autonomicznego funkcjono- wania w świecie 15 . Współcześnie środowisko myślicieli, badaczy przedmiotu i czynnych pedagogów podkreśla ko- nieczność zatroszczenia się w edukacji o rozwój kompetencji, które wniosą pożądane rezultaty w rozwoju młodych pokoleń, wśród których ak- centuje się rolę myślenia krytycznego 16 . Podkreśla 14 E. Glaser, An experiment in the development of critical thinking , Bureau of Publications, Teachers College, Columbia University, New York 1941. 15 I. Scheffler, Of human potential: An essay in the philosophy of edu- cation , Routledge & Kegan Paul, Boston 1985. 16 I. Czaja-Chudyba, Rozwijanie myślenia krytycznego u dzieci po- winnością współczesnej edukacji [w:] B. Suchacka [red.] Szkoła w na- uce i praktyce edukacyjnej , Kraków 2006, t. 2, s. 287-299; E. De Bono, Naucz swoje dziecko myśleć , Świat Książki, Warszawa 1995; L. Spear- -Swerling, R.J. Sternberg, Jak nauczyć dzieci myślenia , GWP, Gdańsk 2010.
się przy tym korzyści, które dodatkowo dają szansę na złagodzenie negatywnych skutków ekranowego funkcjonowania aktualnych młodych pokoleń. Dla przykładu pedagog Dr. Ranbir wskazuje, że myślenie krytyczne m.in. umożliwia uczniom postawę zaan- gażowania i odpowiedzialności za własny rozwój edukacyjny, osiąganie lepszych wyników w nauce, wspiera umiejętność rozwiązywania złożonych problemów, innowacyjność i podejście do rozpatry- wanej kwestii, uwzględniające rozmaite perspektywy percepcji i interpretacji sytuacji, pozwala skutecz- nie odróżniać fakty od opinii, wiarygodne źródła informacji od nierzetelnych, a rozwijając pewność siebie i niezależność również efektywnie adapto- wać się do nowych sytuacji i aktywnie rozwijać się przez całe życie 17 . Za jeden ze skutecznych sposobów kształto- wania krytycznego myślenia uznaje się stosowanie odpowiednich pytań. M. Neil Browne i Stuart M. Ke- eley twierdzą wręcz, że pytania, nazwane przez nich krytycznymi, są nieodzownym elementem samego krytycznego myślenia 18 . W ich ujęciu myślenie kry- tyczne polega na posiadaniu świadomości istnienia więzi między krytycznymi pytaniami, umiejętności ich zadawania i odpowiadania na nie, jak także goto- wości do aktywnego ich stosowania. Dzięki nim pro- ces myślowy jest odpowiednio stymulowany i ma szansę na wydobycie pogłębionej wersji rozumienia rozważanego problemu, co pozwala na podjęcie trafniejszych decyzji lub wydanie adekwatniejszych osądów. W dalszej części artykułu przedstawiona zostanie propozycja wprowadzenia w edukacji tzw. pytań otwartych (czasami nazywanych pytaniami wyższego rzędu) w celu kształtowania u uczniów różnych aspektów krytycznego myślenia i postaw tworzących atmosferę otwierającą na różnorodne punkty widzenia.
17 Dr. Ranbir, Promoting Critical Thinking Skills in the Classroom , „Uni- versal Research Reports” nr 11(2), s. 146-153, https://doi.org/10.36676/ urr.v11.i2.1274. 18 Por. M.N. Browne, S.M. Keeley, Asking the Right Questions: A Guide to Critical Thinking , Pearson, New Jersey 2017, s. 2.
Made with FlippingBook - Online Brochure Maker