13
Meritum 2 ( 81 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
UWOLNIJ UCZĄCE SIĘ UMYSŁY, PYTAJĄC
PYTANIA UWALNIAJĄCE UMYSŁ
uczniów z aktywności lub poprzestawania na po- wierzchownych odpowiedziach 22 .
O randze pytań w kształtowaniu sztuki myślenia przekonuje już sposób nauczania zademonstrowany przez Sokratesa w stworzonym przez niego modelu dialogu intelektualnego 19 . Współcześnie przedstawi- ciele różnych dyscyplinach badawczych podkreślają, że dobrze zaprojektowane pytania otwarte wspierają rozwój istotnych dla myślenia krytycznego kompe- tencji: dociekania, uzasadniania, analizy, jak także samodzielnej interpretacji i ewaluacji oraz sprzyjają uczeniu się opartemu na dialogu, zaangażowaniu metapoznania i autonomii ucznia. Co więcej, ich skuteczność w tym zakresie jest wyższa niż skutecz- ność pytań tzw. zamkniętych, czyli generujących możliwe odpowiedzi tak / nie lub pytań mających na celu odtwarzanie informacji 20 . Równocześnie w świetle literatury przedmiotu uznaje się, że pyta- nia otwarte są najskuteczniejsze, gdy są osadzone w modelach dydaktycznych angażujących dyskurs uczniowski, dyskusję i współpracę rówieśniczą oraz zespołowe uczenie się oparte na wspólnym do- ciekaniu 21 . Badacze przedmiotu podkreślają jednak istotną rolę wsparcia uczniów w procesie rozwoju myślenia krytycznego za pomocą pytań otwartych, w szczególności uczniów młodszych lub mniej doświadczonych w samodzielnej pracy myślowej, zwłaszcza przez odpowiednio przygotowanych nauczycieli, co zapobiega wycofywaniu się tych 19 Por. A. Pobojewska, O dialogu (w kontekście edukacji) [w:] M.K. Sta- siak, L. Frydzyńska-Świątczak [red.] Od twórczości do podmiotowości , Wydawnictwo WSHE, Łódź 2005, s. 37 i nast. 20 Por. Z.N. Ghafar, O.M. Hazaymeh, Effective Questioning in the Classroom: An Overview of the Techniques Used by Instructors , „Inter- national Journal of Childhood Education” 5(i2), s. 1-14, DOI:10.33422/ ijce.v5i2.676; P. Jaswal, B. Behera, Blended matters: Nurturing criti- cal thinking , „E-Learning and Digital Media”, 21(3):204275302311561 DOI:10.1177/20427530231156184; K. Kanat, Z.F. Temel, The Use of Qu- estioning Strategies in the Development of Critical Thinking Skills in Children: A Qualitative Study of the Socratic Method , „Early Childhood Education” 53, s. 3063-3073 (2025), https://doi.org/10.1007/s10643- 025-01864-4; Z. Feng, W. Wei, Study on Cultivating Students’ Critical Thinking Ability Through Higher Order Questioning , DOI:10.2991/ic- cessh-19.2019.170. 21 Por. A.R. Pravita, P. Kuswandono, Critical thinking implementa- tion in an English education course: Why is it so challenging? „Edu- Lite Journal of English Education Literature and Culture” 6(2):300, DOI:10.30659/e.6.2.300-313; R. Guo, N. Jantharajit, P. Thongpanit, Enhancing Analytical and Critical Thinking Skills through Reflecti- ve and Collaborative Learning: A Quasi Experimental Study , „Inter- national Journal of Education and Social Development”, 1(1):15-18, DOI:10.54097/8jk07y86.
W poniżej zamieszczonych tabelach znajdu- ją się proponowane formy pytań otwartych, które pozwolą na uruchomienie myślenia krytycznego u uczniów. Przyjęto, zgodnie z rekomendacjami z literatury przedmiotu, że poziom złożoności pytań i zawartości w nich pojęć specjalistycznych winien być dostosowany do wieku ucznia, stąd wskazuje się tutaj na odmienne formy pytań dla trzech przedzia- łów wiekowych: najmłodsi (klasy 1-5), średni (klasy 6-8), najstarsi (szkoła ponadpodstawowa). Dodatko- wo wyróżniono kategorie pytań otwartych związane z różnymi mechanizmami rozwijającymi myślenie krytyczne. Wskazano na dwa typy mechanizmów: poznawcze, w tym rozumowanie przyczynowo- -skutkowe, wnioskowanie, uzasadnianie, ewaluacja i metapoznanie oraz afektywne, w tym zaangażo- wanie dialogiczne, tolerancję niejednoznaczności, otwartość na różne punkty widzenia, poczucie au- tonomii i sprawstwa w procesie uczenia się, refleksję nad własnym sposobem uczenia się. Powiązano rolę uruchamiania mechanizmów poznawczych z py- taniami sokratejskimi, których zasadniczym celem jest analiza treści myślenia / wypowiedzi w kontek- ście ich spójności, słuszności założeń i możliwych konsekwencji. Przedstawiono propozycję pytań refleksyjnych, jako tych, które inicjują mechanizmy afektywne, pozwalające na zrozumienie nie treści myślenia („co” myślenia), lecz własnych i cudzych sposobów myślenia („jak” myślenia).
22 Por. J. Strasser, Conversations with Children! Asking Questions That Stretch Children’s Thinking , „Teaching Young Children (NAEYC)” 12(3), pobrano z: Conversations with Children! Asking Questions That Stretch Children’s Thinking | NAEYC, dostęp 20.03.2026; V. Christidou, M. Birbili, G. Fragkiadaki, G. Spyridonos, Back to basics: pre-service early childhood teachers’ challenges in questioning to elicit children’s ideas in science . „Education Inquiry” 1-21, https://doi.org/10.1080/20004508 .2025.2518777.
Made with FlippingBook - Online Brochure Maker