26
Meritum 2 ( 81 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
KATARZYNA ZAJĄCZKOWSKA
CZĘŚĆ I
W kontekście narastającego zjawiska przeciążenia i wypalenia zawodowego wśród nauczycieli pytanie o ich zasoby przestaje być kwestią indywidualną – staje się zagadnieniem systemowym. Samopoznanie i identyfikację zasobów można rozpatrywać zarówno w perspektywie psychologii humanistycznej, teorii samoregulacji i metapozna- nia, jak i w nurcie psychologii pozytywnej czy kon- cepcji kapitału psychologicznego. W każdym z tych ujęć powraca wspólna myśl: świadomość siebie stanowi warunek efektywnego działania, adaptacji do zmian oraz budowania dobrostanu. Uczeń, który rozumie, jak się uczy i w czym jest mocny, zyskuje większą sprawczość. Nauczyciel, który zna swoje zasoby i ograniczenia, może bardziej świadomie zarządzać własną energią oraz relacją z uczniami. Podążając za Martinem Seligmanem, możemy wnio- skować, że rozkwit wymaga rozwijania mocnych stron, a nie jedynie korygowania naszych słabości 2 . Przyjęta perspektywa zakłada odejście od mode- lu deficytowego – koncentrującego się na brakach i trudnościach – na rzecz podejścia zasobowego, które wzmacnia potencjał jednostki i wspólnoty szkolnej. W świecie, w którym zmiana staje się sta- łym elementem rzeczywistości, umiejętność rozu- mienia siebie może okazać się jedną z najważniej- szych kompetencji edukacyjnych XXI wieku. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie teoretycznych podstaw roli samopoznania i iden- tyfikacji zasobów w procesie edukacyjnym oraz ukazanie ich znaczenia dla rozwoju kompetencji przekrojowych wskazanych w Zintegrowanej Stra- tegii Umiejętności. Zacznijmy od odpowiedzi na py- tanie, co rozumiemy przez samopoznanie i zasoby, następnie przejdźmy przez analizę, dlaczego stano- wią one kluczowy czynnik wspierający uczenie się i rozwój nauczyciela oraz ucznia, aż do propozycji, jak włączać praktyki refleksyjne i zasobowe do co- dziennej pracy szkoły.
Samopoznanie i zasoby – podstawy teoretyczne
1. Samopoznanie jako fundament rozwoju
Samopoznanie można rozumieć jako zdolność jed- nostki do świadomego rozumienia własnych myśli, emocji, motywacji, wartości, mocnych stron oraz ograniczeń. Obejmuje ono zarówno poziom po- znawczy (wiedza o sobie), jak i refleksyjny (umie- jętność analizowania własnych doświadczeń i wy- ciągania z nich wniosków). Nie jest jednorazowym aktem autorefleksji, lecz procesem dynamicznym, rozwijającym się w toku doświadczeń oraz interak- cji społecznych. W psychologii humanistycznej Carl Rogers pod- kreślał, że rozwój człowieka możliwy jest wtedy, gdy jednostka posiada dostęp do autentycznego obrazu siebie i doświadcza akceptacji 3 . Samowiedza sprzyja integracji „ja realnego” i „ja idealnego”, a tym samym zwiększa spójność wewnętrzną i gotowość do zmiany. W kontekście edukacyjnym oznacza to, że zarówno uczeń, jak i nauczyciel potrzebują przestrzeni do refleksji nad tym, kim są, jakie mają potrzeby i w jakim kierunku chcą się rozwijać. Istotnym uzupełnieniem tej perspektywy jest koncepcja metapoznania Johna Flavella, który de- finiował je jako wiedzę jednostki o własnych pro- cesach poznawczych. Metapoznanie obejmuje świadomość tego, jak się uczę, jakie strategie są dla mnie skuteczne, kiedy rozumiem materiał, a kie- dy potrzebuję dodatkowego wsparcia. Rozwijanie kompetencji metapoznawczych przekłada się na wyższą efektywność uczenia się, ponieważ umoż- liwia planowanie, monitorowanie i ocenę własnego działania. Samopoznanie staje się zatem nie tylko elementem rozwoju osobistego, lecz także warun- kiem skutecznego uczenia się.
3 C.R. Rogers, O stawaniu się osobą , Dom Wydawniczy Rebis, Po- znań 2023.
2 M.E.P. Seligman, Flourish , Free Press, New York 2011.
Made with FlippingBook - Online Brochure Maker