27
Meritum 2 ( 81 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
SAMOPOZNANIE: KLUCZ DO EFEKTYWNEGO UCZENIA SIĘ I DOBROSTANU
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera pojęcie sprawczości ( self-efficacy ), rozwinięte przez Alberta Bandurę. Autor ten podkreślał, że ludzie nie są jedynie produktami oddziaływań środowiska, lecz współtwórcami własnego życia. Przekonanie o własnej skuteczności wpływa na wybór celów, poziom wysiłku, wytrwałość w obliczu trudności oraz sposób interpretowania niepowodzeń. Samo- poznanie stanowi fundament budowania sprawczo- ści – trudno bowiem wierzyć w swoje możliwości, jeśli nie zna się własnych zasobów ani mechani- zmów działania. Uczeń świadomy swoich mocnych stron chętniej podejmuje wyzwania i traktuje trud- ności jako element procesu uczenia się. Nauczyciel świadomy swoich kompetencji i ograniczeń może bardziej adekwatnie reagować na sytuacje dydak- tyczne, podejmować inicjatywę i budować poczucie profesjonalnej skuteczności. Z perspektywy teorii samoregulacji (Zimmerman) efektywne uczenie się opiera się na cyklu obejmu- jącym planowanie, monitorowanie oraz autoreflek- sję 4 . Każdy z tych etapów wymaga świadomości własnych możliwości, emocji i strategii działania. Samopoznanie nie jest więc dodatkiem do proce- su edukacyjnego, lecz jego rdzeniem – umożliwia przejście od biernego odbioru treści do aktywnego, odpowiedzialnego kształtowania własnego rozwoju. Wspólnym mianownikiem przywołanych kon- cepcji jest przekonanie, że człowiek funkcjonuje jako podmiot swojego działania. W edukacji oznacza to odejście od modelu transmisyjnego, skoncentrowa- nego wyłącznie na przekazywaniu wiedzy, na rzecz modelu refleksyjno-rozwojowego, w którym uczeń i nauczyciel stają się świadomymi uczestnikami pro- cesu uczenia się i nauczania.
otoczenia, realizować cele oraz chronić dobrostan. Zasoby mogą mieć charakter materialny, społeczny lub osobisty. W kontekście edukacyjnym szczególnie istotne są zasoby osobiste – takie jak kompeten- cje poznawcze, umiejętności społeczne, regulacja emocji, poczucie sensu czy przekonanie o własnej skuteczności. Zgodnie z teorią zachowania zasobów ( Conser- vation of Resources – COR) Stevana Hobfolla 5 lu- dzie dążą do pozyskiwania, utrzymywania i ochrony swoich zasobów. Jeśli zasoby są zagrożone utratą, realnie tracone lub gdy inwestowanie zasobów nie przynosi oczekiwanych rezultatów, pojawia się stres. W środowisku szkolnym teoria ta pozwala le- piej zrozumieć zarówno doświadczenia uczniów, jak i nauczycieli. Przeciążenie obowiązkami, brak wsparcia czy chroniczny brak poczucia skutecz- ności mogą prowadzić do spirali utraty zasobów, zwiększając ryzyko wypalenia i obniżając motywację. Z kolei wzmacnianie zasobów – poprzez rozwija- nie kompetencji, budowanie relacji czy wspieranie sprawczości – sprzyja powstawaniu tzw. spiral zy- sku, w których posiadane zasoby ułatwiają zdoby- wanie kolejnych. Uzupełnieniem tej perspektywy jest nurt psy- chologii pozytywnej, który przesunął akcent z kon- centracji na deficytach i zaburzeniach na rozwój potencjału i dobrostanu. Martin Seligman, twórca koncepcji dobrostanu PERMA, wskazuje, że pełny rozwój człowieka nie polega wyłącznie na redu- kowaniu trudności, lecz na świadomym rozwijaniu mocnych stron. To podejście ma szczególne zna- czenie dla edukacji, która tradycyjnie koncentrowała się na wyrównywaniu braków i poprawianiu wyni- ków w obszarach słabszych. Perspektywa zasobowa proponuje inne pytanie: nie tylko „czego uczniowi brakuje?”, lecz również „w czym jest silny i jak może wykorzystać ten potencjał w procesie uczenia się?”. W obszarze zasobów osobistych warto także odwołać się do koncepcji kapitału psychologicz- nego (Luthans), obejmującego cztery kluczowe
2. Czym są zasoby? – od teorii zachowania zasobów do psychologii pozytywnej
Pojęcie zasobów w psychologii odnosi się do wszystkiego, co jednostka postrzega jako wartoś- ciowe i co pomaga jej radzić sobie z wymaganiami
5 S.E. Hobfoll, Conservation of resources. A new attempt at concep- tualizing stress , „American Psychologist” nr 44(3)/1989, s. 513-524.
4 B.J. Zimmerman, Becoming a Self-Regulated Learner: An Overview , „Theory Into Practice” nr 2/2002, t. 41, s. 64-70.
Made with FlippingBook - Online Brochure Maker