O MAZOWSZU CIEKAWIE I NOWOCZEŚNIE...
UZALEŻNIENIE OD JEDZENIA
WDRAŻANIE PROFILAKTYKI W SZKOLE
SKUTKI „PRZYJAŹNI Z EKRANEM” – ZJAWISKO FOMO
NIEWIDZIALNE UZALEŻNIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY
Meritum Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
1 ( 80 ) 2026 1
ISSN 1896-2521
Szkoła wobec uzależnień dzieci i młodzieży
Mazowieckie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli 00-236 Warszawa ul. Świętojerska 9 tel. 22 536 60 00 fax 22 536 60 01 e-mail: mscdn@mscdn.edu.p l Wydział w Ciechanowie 06-400 Ciechanów ul. Sienkiewicza 33 tel./fax 23 672 40 31 tel./fax 23 673 23 61 tel. 23 673 40 31 e-mail: ciechanow@mscdn.edu.pl
Wydział w Ostrołęce 07-410 Ostrołęka ul. Piłsudskiego 38 tel./fax 29 760 20 59 e-mail: ostroleka@mscdn.edu.pl Wydział w Płocku 09-400 Płock ul. Gałczyńskiego 26 tel. 24 366 53 66 do 68 fax 24 366 53 69 e-mail: plock@mscdn.edu.pl Wydział w Radomiu 26-600 Radom ul. Kościuszki 5a tel. 48 362 15 79 fax 48 362 44 90 e-mail: radom@mscdn.edu.pl
PARTNERZY:
ORGANIZATORZY:
„Widzę Cię! Słyszę Cię!” – kampania społeczna na rzecz młodych
W lutym 2025 roku ruszyła kampania społeczna Widzę Cię! Słyszę Cię! Jej celem jest zwrócenie uwagi na problem uzależ- nień od technologii. Skupia się szczególnie na zjawisku phubbingu, czyli poświęcaniu zbyt dużej uwagi telefonom kosztem najbliższych osób. Chce- my przypomnieć rodzicom, jak ważny jest bezpośredni kontakt z dzieckiem. To kształtuje jego emocje, poczucie bezpieczeń- stwa oraz więź z najbliższymi. Kampania jest tworzona przez Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej w partnerstwie z Krajowym Centrum Przeciwdziała- nia Uzależnieniom, Kuratorium Oświaty w Warszawie oraz Ma- zowieckim Samorządowym Centrum Doskonalenia Nauczycieli. MSCDN w ramach kampanii : • szkoli nauczycieli w zakresie uzależnień cyfrowych, • tworzy materiały edukacyjne i poradniki, • organizuje konferencje i szkolenia, • wspiera szkoły w realizacji działań profilaktycznych. Więcej tutaj : https://mcps.com.pl/widze-cie-slysze-cie- kampania-spoleczna-na-rzecz-mlodych/informacje-prasowe
Wydział w Siedlcach 08-110 Siedlce ul. Asłanowicza 2
tel./fax 25 632 67 47 tel./fax 25 633 93 20 tel./fax 25 632 42 77 e-mail: siedlce@mscdn.edu.pl Wydział w Warszawie 00-236 Warszawa ul. Świętojerska 9 tel. 22 536 60 00 fax 22 536 60 60 e-mail: warszawa@mscdn.edu.pl
Meritum
Zredagował zespół w składzie: Janina Ziętek – redaktor naczelna Daniela Bartosiak – redaktor prowadząca Małgorzata Gasik Barbara Giża Justyna Domagała
Adres redakcji: Redakcja „Meritum” Mazowieckie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli Wydział w Radomiu ul. Kościuszki 5a 26-600 Radom tel.: 4 8 362 15 79 48 362 29 96 fax: 48 362 44 90 e-mail: radom@mscdn.edu.pl meritum.edu.pl
Wydawca: Mazowieckie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli ISSN 1896-2521 Nakład: 1340 egz. Cena egz. 12,50 zł Druk: ZAPOL Sobczyk Spółka Komandytowa
Numer konta: Mazowieckie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli ul. Świętojerska 9, 00-236 Warszawa Nr rachunku: 20 1020 1026 0000 1002 0232 8086 Redakcja nie zwraca materiałów
niezamówionych i zastrzega sobie prawo do redakcji i skrótów nadesłanych tekstów. Za treść ogłoszeń redakcja nie odpowiada.
Grafikę na 1 i 4 stronę okładki wygenerował Marian Kuć przy użyciu AI/Midjourney
Aleja Piastów 42 71-062 Szczecin
Wszystkie fotografie, których nie podpisano, pochodzą z zasobów własnych autorów.
TEORIE I BADANIA ARTUR MALCZEWSKI Profilaktyka w szkole – skala problemu i odpowiedź na problem substancji psychoaktywnych oraz uzależnień behawioralnych................................................................................ . 0001 2 SANDRA CZESZEJKO-SOCHACKA Uzależnienie od jedzenia – cichy nałóg cywilizacji XXI wieku ................................................ . 0001 15 HANNA ŻENTKOWSKA Czym są uzależnienia? Perspektywa teoretyczna i praktyczna .........................................0001 27 NAUCZANIE I UCZENIE SIĘ DANIELA BARTOSIAK Niewidzialne uzależnienia dzieci i młodzieży XXI wieku. Nowe formy starych mechanizmów – perspektywa szkoły i wychowania ................................................0001 35 KRZYSZTOF MICHALAK Nauczyciel jako pierwszy obserwator – rozpoznawanie i przeciwdziałanie uzależnieniom w szkole ...0001 48 KAMILA SREBRZYŃSKA-BUKREJEWSKA Rezyliencja w obliczu uzależnień XXI wieku. Budowanie odporności psychicznej jako kluczowy obszar pracy szkoły..........................................................................0001 55
Od redakcji
Współczesny młody człowiek dorasta w świecie nad- miaru bodźców, informacji i oczekiwań. To rzeczywi- stość nieograniczonego dostępu do treści, nieustannej obecności w sieci oraz presji porównywania się z inny- mi. W takim środowisku uzależnienia przyjmują nowe, często mniej widoczne formy. Oprócz zagrożeń zwią- zanych z alkoholem czy narkotykami coraz częściej obserwujemy uzależnienie od ekranu, mediów spo- łecznościowych, pornografii, wizerunku, opinii innych, a nawet od samego bycia w relacji. Nie są to zjawiska marginalne ani chwilowe. Uzależ- nienie może dotyczyć nie tylko substancji, lecz także zachowań i przeżyć – potrzeby bycia zauważonym, ak- ceptowanym, podziwianym. Może przejawiać się w ob- sesyjnym sprawdzaniu powiadomień, kompulsywnym dbaniu o wygląd, podporządkowywaniu własnych decy- zji opinii grupy czy w utracie kontroli nad korzystaniem z treści o charakterze intymnym. Wspólnym mianow- nikiem pozostaje osłabienie samodzielności, trudność w regulowaniu emocji i stopniowe zawężanie życia do jednego obszaru aktywności. Wobec tych wyzwań szkoła nie może pozostawać jedynie obserwatorem. Jej zadaniem nie jest wyłącznie przekazywanie wiedzy o zagrożeniach, lecz budowanie dojrzałości – umiejętności rozpoznawania własnych potrzeb, stawiania granic, przewidywania konsekwencji i odpowiedzialnego korzystania z wolności. Profilakty- ka uzależnień zaczyna się od wzmacniania czynników chroniących: poczucia własnej wartości, stabilnych relacji, zdolności do odraczania gratyfikacji oraz umie- jętności radzenia sobie ze stresem. Szkoła jest miejscem, w którym młody człowiek doświadcza wspólnoty. To tutaj uczy się współpracy, dialogu i odpowiedzialności za siebie oraz innych. Re- lacja nauczyciel-uczeń, oparta na uważności i zaufaniu, staje się jednym z najważniejszych narzędzi profilaktyki. To w bezpiecznej przestrzeni rozmowy możliwe jest wczesne zauważenie sygnałów niepokoju i udzielenie adekwatnego wsparcia. Profilaktyka nie jest działaniem incydentalnym. Wy- maga spójności programów wychowawczych, współ- pracy z rodzicami oraz konsekwentnego wzmacniania postaw odpowiedzialności i samokontroli. Wymaga tak- że refleksji nad tym, jak mądrze towarzyszyć młodym ludziom w świecie, który oferuje wiele możliwości, ale równie wiele zagrożeń. Numer, który oddajemy w Państwa ręce, podejmu- je temat roli szkoły w profilaktyce uzależnień w sposób wielowymiarowy. Autorzy prezentują zarówno podsta- wy teoretyczne, jak i praktyczne rozwiązania możliwe do zastosowania w codziennej pracy edukacyjnej i wy- chowawczej. Wierzymy, że szkoła może być przestrze- nią budowania odporności, samodzielności i zdrowych wyborów. Profilaktyka uzależnień to troska o przyszłość – o rozwój młodego człowieka, jego relacje, wolność i zdolność do odpowiedzialnego kształtowania włas- nego życia. ∞ Zapraszamy do lektury
INSPIRUJĄCA PRAKTYKA
BŁAŻEJ HELIE Od integracji do dobrych relacji. Rola więzi, kompetencji społecznych i środowiska szkolnego w profilaktyce uzależnień behawioralnych ......................................................... .0001 70 JOLANTA WILCZEK Wdrażanie profilaktyki w szkole......................................................0001 79 BEATA ROLA Relacja rodzic-dziecko w drodze do celu. Jak zamieniać trudności w rozwój. Uzależnienia behawioralne w okresie adolescencji jako wyzwanie relacyjne i wychowawcze (11-17 lat) ...............0001 83 BARBARA PAŹ Jak zrozumieć uzależnienie i zapobiegać w praktyce szkolnej ..........................................................................0001 88 SAMOKSZTAŁCENIE ANNA SZABLEWSKA Profilaktyka uzależnień – praktyczny przewodnik dla nauczyciela, rodzica, terapeuty .............................................. 000 96 TECHNOLOGIE INFORMACYJNO- -KOMUNIKACYJNE KAMILA SREBRZYŃSKA-BUKREJEWSKA Skutki „przyjaźni z ekranem” – zjawisko FOMO..........................000 104 LESZEK PUTYŃSKI Pornografia internetowa jako istotny czynnik degradujący harmonijny rozwój dzieci i młodzieży...................000 116 DANIELA BARTOSIAK Sztuczna inteligencja i media społecznościowe w życiu ucznia– szansa edukacyjna czy nowe zagrożenie?....000 125
2
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
Profilaktyka w szkole – skala problemu
i odpowiedź na problem substancji psychoaktywnych oraz uzależnień behawioralnych
ARTUR MALCZEWSKI
W 2024 roku, na zlecenie Mazowieckiego Centrum Polityki Społecznej i w ramach międzynarodowego projektu European School Survey Project on Al- cohol and Drugs (ESPAD), zostały przeprowadzo- ne audytoryjne badania ankietowe. Wzięła w nich udział reprezentatywna próba uczniów pierwszych (wiek: 15-16 lat) oraz trzecich klas (wiek: 17-18 lat) szkół ponadpodstawowych z terenu wojewódz- twa mazowieckiego. Ponadto na zlecenie Krajo- wego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU) przeprowadzono badanie ESPAD na próbie ogólnopolskiej. Celem tego działania był m.in. po- miar rozpowszechnienia i wzorów używania przez młodzież substancji psychoaktywnych oraz ocena czynników mających wpływ na popyt i podaż sub- stancji psychoaktywnych. W niniejszym artykule zostaną przedstawione wybrane wyniki badania dla 15-16-latków, które zostały zaprezentowane w ra- porcie Janusza Sierosławskiego „Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną. Raport z ba- dań ankietowych zrealizowanych w województwie mazowieckim w 2024 roku – badanie ESPAD”, wy- danym przez Instytut Psychiatrii i Neurologii w 2024 roku. Niektóre z wyników zostały porównane do danych ogólnopolskich, jak również do wcześniej- szego pomiaru z 2019 roku. Ponadto zaprezento- wano źródła wiedzy na temat skutecznych działań profilaktycznych.
Dane przedstawione w tabeli 1 pokazują, że kontakt młodzieży z alkoholem w województwie mazo- wieckim nieznacznie wzrósł w porównaniu z 2019 rokiem. Wzrost o około 2 punkty procentowe od- notowano zarówno w odniesieniu do picia kiedy- kolwiek w życiu, jak i w ciągu ostatnich 12 miesięcy. Szczególnie istotny jest wzrost konsumpcji alkoho- lu w ciągu ostatnich 30 dni (z 42,4% do 48,4%), co sugeruje, że bieżące, regularne picie staje się bar- dziej powszechne. Zjawisko to może wskazywać na rosnącą akceptację społeczną picia alkoholu wśród rówieśników lub łatwiejszy dostęp do napo- jów alkoholowych.
Tabela 1. Picie napojów alkoholowych przez młodzież (15-16 lat) (%) Źródło: ESPAD 2024
2019
2024
Kiedykolwiek w życiu
78,4
80,6
W czasie 12 miesięcy przed badaniem W czasie 30 dni przed badaniem
66,4
68,9
42,4
48,4
3
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
PROFILAKTYKA W SZKOLE – SKALA PROBLEMU I ODPOWIEDŹ NA PROBLEM SUBSTANCJI PSYCHOAKTYWNYCH ORAZ UZALEŻNIEŃ BEHAWIORALNYCH
UPIJANIE SIĘ MŁODZIEŻY NA MAZOWSZU
Tabela 3. Silne upicie się, tzn. wypicie tyle, żeby np. zataczać się, bełkotać, nie pamiętać, co się działo, wśród chłopców (15-16 lat) (%) Źródło: ESPAD 2024
Zjawisko silnego upojenia alkoholowego jest jednym z kluczowych wskaźników ryzykownego wzorca pi- cia. Dane z ESPAD 2024 pokazują znaczący wzrost odsetka takich epizodów względem 2019 roku w województwie mazowieckim. Najwyraźniejszy wzrost dotyczy odsetka uczniów, którzy doświad- czyli silnego upicia w ciągu ostatnich 30 dni (z 9,7% do 16,4%). Jest to sygnał niepokojący, wskazujący na nasilenie zachowań związanych z ryzykiem zdro- wotnym i społecznym. Tabela 2. Silne upicie się, tzn. wypicie tyle, żeby np. zataczać się, bełkotać, nie pamiętać, co się działo (15-16 lat) (%) Źródło: ESPAD 2024
2019
2024
Kiedykolwiek w życiu
31,4
37,7
W czasie 12 miesięcy przed badaniem W czasie 30 dni przed badaniem
25,3
31,0
11,6
19,2
U dziewcząt z województwa mazowieckiego również odnotowano wzrost silnego upijania się, choć dynamika zmian jest nieco niższa niż wśród chłopców. Najbardziej wzrósł odsetek uczennic de- klarujących silne upojenie alkoholowe w ostatnich 12 miesiącach oraz w ostatnich 30 dniach. Zmiana ta może świadczyć o stopniowym zmniejszaniu się różnic między płciami w zakresie ryzykownych za- chowań związanych z alkoholem (tabela 4). Tabela 4. Silne upicie się, tzn. wypicie tyle, żeby np. zataczać się, bełkotać, nie pamiętać, co się działo, wśród dziewcząt (15-16 lat) (%) Źródło: ESPAD 2024
2019
2024
Kiedykolwiek w życiu
29,9
38,0
W czasie 12 miesięcy przed badaniem W czasie 30 dni przed badaniem
23,9
30,9
9,7
16,4
Analiza danych dotyczących chłopców w woje- wództwie mazowieckim pokazuje, że silne upijanie się w tej grupie staje się coraz częstsze. Wzrost jest widoczny we wszystkich trzech badanych prze- działach czasowych, a szczególnie w ostatnich 30 dniach przed badaniem. Zjawisko to sugeruje, że chłopcy częściej wybierają wzorce picia o charak- terze intensywnym, co może być związane z presją rówieśniczą, normami kulturowymi lub niższą per- cepcją ryzyka.
2019
2024
Kiedykolwiek w życiu
28,5
38,5
W czasie 12 miesięcy przed badaniem W czasie 30 dni przed badaniem
22,6
31,0
7,9
13,6
4
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
ARTUR MALCZEWSKI
Dane porównawcze wskazują, że młodzież z Ma- zowsza rzadziej niż rówieśnicy w skali ogólnopol- skiej deklaruje nadmierne picie alkoholu w ostatnich 30 dniach przed badaniem (tabela 5). Relatywnie wysoki odsetek młodych osób, które nie piły nad- miernie ani razu, może wskazywać na skuteczniej- sze działania profilaktyczne lub różnice kulturowe w regionie. Jednocześnie w Polsce odnotowuje się wyższe wartości dla częstego picia nadmiernego, co potwierdza istnienie bardziej nasilonych wzorców ryzykownej konsumpcji.
Tabela 6. Picie poszczególnych napojów alkoho- lowych w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem (15-16 lat) (%) Źródło: ESPAD 2024
2019
2024
Piwo
44,1
48,3
Cydr
9,6
6,5
Alcopop
10,5
12,5
Wino
17,2
25,8
Tabela 5. Picie nadmierne w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem (15-16 lat) (%) Źródło: ESPAD 2024
Wódka
33,0
38,9
Wśród chłopców utrzymała się największa po- pularność piwa i wódki, przy czym w województwie mazowieckim odnotowano wzrost spożycia obu trunków. Wzrost konsumpcji alcopopów wskazuje, że młodzi mężczyźni coraz chętniej sięgają również po słodsze napoje alkoholowe. Spadek spożycia cydru potwierdza malejące zainteresowanie tą ka- tegorią napojów. Tabela 7. Picie poszczególnych napojów alkoho- lowych w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem wśród chłopców (15-16 lat) (%) Źródło: ESPAD 2024
mazowieckie
Polska
ani razu
69,5
62,3
1 raz
12,3
12,6
2 razy
7,7
9,0
3-5 razy
6,7
7,9
6-9 razy
1,5
3,0
10 lub więcej razy
2,4
5,1
2019
2024
CO PIJE MAZOWIECKA MŁODZIEŻ?
Piwo
44,1
49,7
Cydr
9,6
8,6
Analiza rodzajów spożywanego alkoholu wskazu- je na znaczące zmiany w preferencjach młodzieży w województwie mazowieckim. W 2024 roku wzro- sła popularność piwa, alcopopów 1 , wina oraz wódki. Największy wzrost dotyczy wina (z 17,2% do 25,8%) oraz wódki (z 33,0% do 38,9%), co sugeruje wzrost zainteresowania zarówno alkoholem mocnym, jak i słodkimi napojami smakowymi. Jedynym trunkiem, którego spożycie spadło, jest cydr.
Alcopop
10,5
13,4
Wino
17,2
21,6
Wódka
33,0
40,8
1 Alcopopy to słodkie gazowane napoje alkoholowe, najczęściej na bazie wódki, rumu lub piwa, które są smakowo zbliżone do napojów bezalkoholowych (np. lemoniady, napojów owocowych).
5
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
PROFILAKTYKA W SZKOLE – SKALA PROBLEMU I ODPOWIEDŹ NA PROBLEM SUBSTANCJI PSYCHOAKTYWNYCH ORAZ UZALEŻNIEŃ BEHAWIORALNYCH
Dziewczęta zwiększyły spożycie niemal wszystkich typów alkoholu, szczególnie alcopopów i wódki, co może świadczyć o zmianach kulturowych i obycza- jowych w postrzeganiu picia alkoholu przez młode kobiety w województwie mazowieckim. Rosnące spożycie alcopopów jest spójne z globalnymi tren- dami, według których napoje te są często postrze- gane jako łatwiejsze do spożycia i smaczniejsze. Tabela 8. Picie poszczególnych napojów alkoho- lowych w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem wśród dziewcząt (15-16 lat) (%) Źródło: ESPAD 2024
Tabela 9. Używanie substancji kiedykolwiek w życiu (15-16 lat) (%) Źródło: ESPAD 2024
Substancje
2019
2024
Marihuana lub haszysz
17,1
14,8
Substancje wziewne
7,0
6,7
Leki uspokajające i nasenne nieprzepisane przez lekarza Leki przeciwbólowe w celu odurzania się
14,1
16,7
2019
2024
Piwo
39,0
46,9
5,5
8,5
Cydr
6,0
4,1
Amfetamina
3,0
4,5
Alcopop
3,6
11,5
Metamfetamina
2,2
3,8
Wino
26,8
29,8
LSD lub inne halucynogeny
Wódka
27,8
37,0
2,2
3,5
Crack
1,2
3,3
MAZOWIECKA MŁODZIEŻ A SUBSTANCJE PSYCHOAKTYWNE
Kokaina
2,2
4,1
Relevin
1,1
2,1
Analiza danych ogólnych dotyczących używania substancji psychoaktywnych pokazuje zróżnico- wane trendy w porównaniu z 2019 rokiem. Najbar- dziej zauważalny jest spadek używania marihuany lub haszyszu, jednocześnie odnotowano wzrost używania szeregu substancji o wyższym potencja- le ryzyka uzależnienia, takich jak leki uspokajające, leki przeciwbólowe w celach odurzania, amfetami- na, metamfetamina czy kokaina. Wzrosty sugerują bardziej eksperymentalne i zróżnicowane wzorce używania substancji przez młodzież.
Heroina
1,5
3,3
Ecstasy
2,4
3,5
Grzyby halucynogenne
1,6
3,4
GHB
1,2
2,4
Narkotyki wstrzykiwane za pomocą igły i strzykawki
1,8
2,8
Sterydy anaboliczne
2,5
5,3
Alkohol razem z marihuaną lub haszyszem
9,2
7,0
6
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
ARTUR MALCZEWSKI
Wyniki dla chłopców pokazują znaczny wzrost używania substancji o wysokim potencjale uza- leżniającym: kokainy, cracku, heroiny, amfetaminy. Jednocześnie spadek używania marihuany może świadczyć o przesunięciu preferencji w stronę bardziej ryzykownych substancji. Z drugiej strony wzrosły też odsetki osób deklarujących używanie nieistniejącej substancji Relevin*.
Narkotyki wstrzykiwane za pomocą igły i strzykawki
2,9
4,0
Sterydy anaboliczne
3,6
8,3
Alkohol razem z marihuaną lub haszyszem
11,4
8,0
Tabela 10. Używanie substancji chociaż raz w życiu wśród chłopców (15-16 lat) (%) Źródło: ESPAD 2024
Wśród dziewcząt odnotowano wzrost używania niemal wszystkich rodzajów substancji psychoak- tywnych, zwłaszcza leków uspokajających i prze- ciwbólowych. Może to wynikać z większej dostęp- ności leków oraz postrzegania ich jako substancji „bezpiecznych”. Zauważalne są także wzrosty uży- wania leków używanych w celu odurzania się.
Substancje
2019
2024
Marihuana lub haszysz
20,2
17,6
Substancje wziewne
8,1
6,0
Tabela 11. Używanie substancji chociaż raz w życiu wśród dziewcząt (15-16 lat) (%) Źródło: ESPAD 2024
Leki uspokajające i nasenne nieprzepisane przez lekarza Leki przeciwbólowe w celu odurzania się
9,7
10,1
Substancje
2019
2024
Marihuana lub haszysz
14,0
11,9
5,0
5,8
Substancje wziewne
5,9
7,3
Amfetamina
4,3
5,5
Leki uspokajające i nasenne nieprzepisane przez lekarza Leki przeciwbólowe w celu odurzania się
Metamfetamina
3,3
4,8
18,5
23,2
LSD lub inne halucynogeny
3,3
5,4
Crack
2,0
5,2
6,2
11,1
Kokaina
3,0
5,5
Relevin
1,9
3,3
Amfetamina
1,8
3,2
Heroina
2,3
5,0
Metamfetamina
1,2
2,5
Ecstasy
3,4
4,9
LSD lub inne halucynogeny
1,1
1,4
Grzyby halucynogenne
2,5
5,2
Crack
0,4
1,3
GHB
2,0
3,7
Kokaina
1,4
2,5
* Motyw fikcyjnej substancji (np. Relevin) inspirowany jest koncepcją ukazaną w filmie Substancja (2024), gdzie zastosowanie nielegalnego środka prowadzi do powstania alternatywnej, młodszej wersji bohaterki, stanowiąc metaforę obsesji na punkcie młodości i doskonałości [przyp. red.]
7
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
PROFILAKTYKA W SZKOLE – SKALA PROBLEMU I ODPOWIEDŹ NA PROBLEM SUBSTANCJI PSYCHOAKTYWNYCH ORAZ UZALEŻNIEŃ BEHAWIORALNYCH
W ostatnich 30 dniach odnotowano wzrost bieżące- go używania marihuany oraz substancji wziewnych (tabela 13). 6,6% badanych zadeklarowało używanie przetworów konopi indyjskich.
Relevin
0,3
0,7
Heroina
0,8
1,3
Ecstasy
1,4
1,8
Tabela 13. Używanie substancji w czasie ostatnich 30 dni (15-16 lat) (%) Źródło: ESPAD 2024
Grzyby halucynogenne
0,8
1,4
GHB
0,3
0,8
2019
2024
Narkotyki wstrzykiwane za pomocą igły i strzykawki
Marihuana lub haszysz
5,8
6,6
0,8
1,4
Substancje wziewne
1,3
2,9
Sterydy anaboliczne
1,6
2,1
W ramach badania ESPAD zadano pytanie o uży- wanie dopalaczy, czyli nowych substancji psycho- aktywnych. Ich używanie deklaruje 6,4% badanych uczniów.
Alkohol razem z marihuaną lub haszyszem
7,1
5,5
Dane z ostatnich 12 miesięcy pokazują ogólny wzrost używania większości substancji psychoak- tywnych, szczególnie stymulantów. Spadek dotyczy jedynie marihuany. Zjawisko to potwierdza rosną- cą różnorodność eksperymentalnych zachowań młodzieży.
Tabela 14. Używanie dopalaczy (województwo ma- zowieckie) (15-16 lat) (%) Źródło: ESPAD 2024
2011 2015 2019 2024
Kiedykolwiek w życiu
7,7
11,8 4,9 6,4
Tabela 12. Używanie substancji w czasie ostatnich 12 miesięcy (15-16 lat) (%) Źródło: ESPAD 2024
W czasie 12 miesięcy przed badaniem W czasie 30 dni przed badaniem
5,7
8,6 3,2
5,5
2019
2024
Marihuana lub haszysz
13,4
12,6
2,2
6,2
2,7
4,3
Substancje wziewne
3,5
4,8
Ecstasy
2,0
3,2
Amfetamina
2,1
3,7
Metamfetamina
1,6
3,1
Kokaina
1,6
2,9
Crack
1,1
2,5
8
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
ARTUR MALCZEWSKI
PROBLEMOWE UŻYWANIE MARIHUANY I HASZYSZU WŚRÓD MAZOWIECKIEJ MŁODZIEŻY W badaniach ESPAD podjęto próbę analizy inten- sywnego używania przetworów konopi indyjskich (marihuana i haszysz) za pomocą testu przesiewo- wego skonstruowanego w Polsce 2 . Skrócona wer- sja tego testu przeznaczona do badań ankietowych składa się z czterech pytań, na które odpowiedzieć można tylko „tak” lub „nie”. Każde z pytań dotyczy występowania określonego symptomu w czasie ostatnich 12 miesięcy. Rozkłady odpowiedzi pokazują, że 6,1% uczniów samodzielnie kupowało marihuanę. U 4,9% uczniów palenie jest nie tylko elementem życia towarzyskie- go, ale zdarza się też w samotności. Warto zauważyć, że z powodu używania marihuany lub haszyszu 6,4% badanych chociaż raz w czasie ostatnich 12 miesięcy nie poszło do szkoły lub spóźniło się do niej. Czę- sto odczuwana potrzeba palenia marihuany stała się udziałem 4,0% badanych. Rozpowszechnienie symptomów problemowego używania marihuany w gronie piętnasto- i szesnastolatków w 2024 roku kształtuje się na poziomie zbliżonym do obserwo- wanego w 2019 roku. Jedyna istotna zmiana to niemal dwukrotny spadek odsetka badanych, któ- rzy samodzielnie kupowali marihuanę. Pozytywny wynik testu przesiewowego, czyli potwierdzenie co najmniej 2 symptomów, dało 6,4% uczniów (w 2019 – 3,7% uczniów). Oznacza to wzrost odsetka problemowych użytkowników marihuany w woje- wództwie mazowieckim.
Tabela 14. Symptomy problemowego używania marihuany – test przesiewowy PUM (15-16 lat) (%) Źródło : ESPAD 2024
2019
2024
Niepójście lub spóźnienie się do szkoły z powodu marihuany
2,9
6,4
Częsta potrzeba użycia marihuany
2,7
4,0
Samodzielny zakup marihuany
6,4
6,1
Palenie konopi samotnie
3,4
4,9
Pozytywny wynik testu (co najmniej 2 symptomy)
3,7
6,4
Podsumowując, dane badania ESPAD 2024 wskazują na wzrost zarówno ogólnej konsumpcji alkoholu, jak i ryzykownych form picia wśród mło- dzieży w wieku 15-16 lat. Wzrosty dotyczą obu płci, choć zmiany są bardziej dynamiczne wśród chłop- ców. Wzrost popularności mocnych alkoholi oraz słodkich napojów smakowych może stanowić wy- zwanie dla profilaktyki uzależnień. Jednocześnie po- zytywnym wynikiem jest mniejsza skala nadmierne- go picia na Mazowszu w porównaniu z resztą kraju. Dane dotyczące nielegalnych substancji psycho- aktywnych wskazują na rosnącą różnorodność uży- wanych substancji oraz wzrost używania substancji o wysokim potencjale ryzyka, takich jak amfetamina, kokaina, crack czy leki uspokajające.
2 https://kcpu.gov.pl/wp-content/uploads/2022/11/testy-pun-i- -pum.pdf
9
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
PROFILAKTYKA W SZKOLE – SKALA PROBLEMU I ODPOWIEDŹ NA PROBLEM SUBSTANCJI PSYCHOAKTYWNYCH ORAZ UZALEŻNIEŃ BEHAWIORALNYCH
ZACHOWANIA UZALEŻNIAJĄCE A BADANIA ESPAD W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM Uzależnienia behawioralne stanowią obecnie jedno z narastających wyzwań zdrowotno-społecznych również w województwie mazowieckim. W bada- niach ESPAD poruszono kwestię zachowań uza- leżniających niezwiązanych z substancjami psy- choaktywnymi. W kwestionariuszu badania z 2024 roku podjęto problematykę korzystania z mediów społecznościowych, takich jak Twitter, Facebook czy Skype. 54,4% badanych 15-16-latków twierdzi, że spędza za dużo czasu w tych mediach, około 38,6% jest zdania, że rodzice uważają, że przezna- czają na tę aktywność za dużo czasu. Co dwunasty badany (8,2%) ma zły humor, jeśli nie ma dostępu do tych mediów. Przedmiotem badania była problematyka gra- nia w gry na urządzeniach elektronicznych, takich jak komputer, smartfon, konsola – czyli gier wideo. Analizując kwestię czasu przeznaczonego na gry na urządzeniach elektronicznych, pytano w ba- daniu ESPAD o liczbę dni w tygodniu, w których respondent grał oraz o symptomy nadmiernego grania. Najmniejszy odsetek stanowili badani, którzy w ogóle nie korzystali z gier na urządzeniach elek- tronicznych: 18,9%, badanych. Przez wszystkie 7 dni grało 23,6% uczniów. Badanie z 2024 roku w porów- naniu z pomiarem z 2019 roku odnotowuje wzrost zainteresowania grami u badanych 15-16-latków. Uczniowie odpowiadali też na pytanie dotyczące symptomów nadmiernego korzystania z gier na urządzeniach elektronicznych, takich jak kompu- ter, smartfon czy konsola. Wśród badanych 23,1% jest zdania, że ich rodzice uważają, że przeznacza- ją na tę aktywność za dużo czasu, 23,8% badanych twierdzi, że spędza za dużo czasu na graniu w gry, a 9,2% badanych ma zły humor, jeśli nie ma dostę- pu do tych gier. Dane badania ESPAD 2024 sugerują, że 23,6% uczniów ma za sobą doświadczenia gry na pieniądze (19,1% w 2019 roku). W czasie ostatnich 30 dni przed
badaniem uczestniczyło w grach hazardowych 12,4% badanych (5,2% w 2019 roku). Porównanie wyników badań uzyskanych w 2024 roku z wynikami z roku 2019 ujawnia wzrost odsetka osób uczestni- czących w takich grach. W ramach badania anali- zowano częstotliwości stawiania pieniędzy w grach hazardowych w czasie ostatnich 12 miesięcy. Naj- liczniejszą frakcję stanowili uczniowie, którzy grali raz na miesiąc lub rzadziej (7,5%). Odsetek bada- nych, którzy grali 2-3 razy w tygodniu, wynosił 5,3%. Wyniki uzyskane w 2024 roku wskazują nie tylko na zwiększenie się rozpowszechniania grania w gry hazardowe, ale także częstotliwości grania. Uczniowie, jeśli grają w gry hazardowe, najczęściej przeznaczają na to mniej niż 30 minut w ciągu dnia (6,6% uczniów). W grach na miejscu najwięcej ba- danych korzystało z zakładów sportowych (13,8%). Najczęściej respondenci grali w nie raz na miesiąc lub rzadziej (6,2%). Najmniejsze odsetki dotyczyły uczniów grających w karty lub kości (9,5%), w któ- re również najczęściej grano raz w miesiącu (4,8%). W Internecie badani najczęściej wskazywali także zakłady sportowe: 12,7%.
UCZESTNICTWO W GRACH HAZARDOWYCH – SKALA PROBLEMU
W badaniu ESPAD wykorzystano dwa wskaźniki gra- nia problemowego. Pierwszy to potrzeba stawiania w grze coraz większych pieniędzy, a drugi to okła- mywanie kogoś ważnego dla respondenta w spra- wie tego, jak dużo gra w gry hazardowe. Potrzebę stawiania coraz większych pieniędzy zadeklarowało 8,9% uczniów. Kłamanie w sprawie tego, jak wiele się gra, okazało się mniej rozpowszechnione: 5,3% uczniów. Obydwa symptomy problemowego gra- nia przejawiało 3,8% badanych. Porównanie danych z 2024 roku z rokiem 2019 wskazuje na narastanie problemu. Od 2019 roku zwiększeniu uległy nie tyl- ko rozpowszechnienie grania, ale także odsetki za- grożonych hazardem problemowym. W 2019 roku tylko 1,6% badanych miało pozytywny wynik testu, co oznacza ponaddwukrotny wzrost odsetków badanych uczniów. Podsumowując wyniki badań na Mazowszu, warto zwrócić uwagę, że zdają się
10
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
ARTUR MALCZEWSKI
one sugerować powolne narastanie problemu gier hazardowych, co wymagałoby zintensyfikowania działań profilaktycznych.
(European Drug Prevention Quality Standards) 3 oraz podręcznika Europejskiego Programu Profilaktyki (EUPC) 4 . W podejmowaniu działań profilaktycznych warto pamiętać, że mają one na celu wzmocnienie czynników chroniących oraz ograniczenie czynni- ków ryzyka. Czynniki ryzyka dotyczą zachowania lub funkcjonowania psychospołecznego (w tym mieszczą się postawy, przekonania i osobowość). Kojarzone są one ze zwiększonym ryzykiem uży- wania substancji psychoaktywnych. Należą do nich czynniki kontekstowe, indywidualne i interpersonal- ne. Czynniki ryzyka to uwarunkowania zwiększa- jące prawdopodobieństwo wystąpienia zachowań problemowych lub uzależnień, natomiast czynniki chroniące to zasoby i oddziaływania, które zmniej- szają to ryzyko oraz zapobiegają rozwojowi tych zjawisk. Czynniki chroniące dotyczą działań, które
CO DZIAŁA, A CO NIE DZIAŁA W PROFILAKTYCE?
Zastanawiając się, w jaki sposób odpowiedzieć na wyzwania związane z zachowaniami uzależnia- jącymi lub mogącymi prowadzić do uzależnienia, warto skorzystać z istniejących rozwiązań oraz źródeł wiedzy. Od 2010 roku funkcjonuje w Pol- sce baza profilaktycznych programów rekomen- dowanych, prowadzona obecnie przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Moż- na również korzystać z Europejskich Standardów Jakości w Profilaktyce Uzależnień od Narkotyków
W pływy na poziomie makro
Wpływy na poziomie mikro
Cechy osobowe
Główne efekty
Wpływ rodziny - brak zaangażowania i nadzoru - surowe, wykorzystujące lub zaniedbujące metody wychowawcze - negatywne wzorce - zaniedbanie fizyczne - stresujące, chaotyczne środowisko - używanie substancji psychoaktywnych przez rodziców Wpływ szkoły - wczesna edukacja na niskim poziomie - negatywny klimat w szkole - wysoka absencja w szkole - brak edukacji zdrowotnej i programów profilaktycznych - brak zajęć pozaszkolnych Wpływ grupy rówieśniczej - aspołeczni rówieśnicy, antyspołeczne normy - eskpozycja na alkohol, tytoń, narkotyki, przemoc, przestępczość - brak nadzoru rodziców i relacji z rówieśnikami - media społecznościowe
Nadużywanie substancji psychoaktywnych i problemy pokrewne - słabe wyniki w nauce - słabe umiejętności w obszarze kompetencji społecznych - słaba samokontrola - problemy ze zdrowiem psychicznym
Skłonności uwarunkowane genetycznie
Dochód i zasoby - bieda - bezdomność, status uchodźcy - wykorzystywanie dzieci do pracy - brak dostępu do opieki zdrowotnej
Zdrowie psychiczne i cechy osobowości - poszukiwanie wrażeń - agresja - niezdolność do skupienia uwagi - problemy ze zdrowiem psychicznym - impulsywność
Środowisko społeczne - normy antyspołeczne,
→
→
→
nieskuteczne mechanizmy nieformalne kontroli społecznej - brak spójności społecznej, odłączenie, brak społecznego kapitału - konflikt/wojna - wykluczenie społeczne, nierówności, dyskryminacja Otoczenie fizyczne - ruiny, zaniedbane budynki, warunki mieszkaniowe poniżej uznanych standardów - niebezpieczne dzielnice - dostęp do alkoholu, tytoniu, narkotyków, broni - brak dostępu do odpowiedniej żywności - toksyczna ekspozycja - media
Rozwój neurologiczny - późne opanowanie
umiejętności mówienia
- deficyty poznawcze - słabe umiejętności
podejmowania decyzji i rozwiązywania problemów
Odporność na stres - deficyty w kontroli emocji i postrzegania - rozregulowane reakcje organizmu - nieumiejętne radzenie sobie w sytuacjach kryzysowych
3 Informację o Europejskich Standardach wraz z kilkoma publikacja- mi znajdą Państwo na stronie KCPU: https://kcpu.gov.pl/profilaktyka-i- -edukacja/europejskie-standardy/ 4 Podręcznik EUPC jest do pobrania pod linkiem: https://www.euda. europa.eu/system/files/media/publications/documents/11733/PL_ EUPC_Online.pdf. Szczegółowe informacje o EUPC znajdują się na stronie EUDA: https://www.euda.europa.eu/best-practice/european- -prevention-curriculum-eupc_en
Wykres 1. Wielopoziomowa struktura rozwoju problemu Źródło: Europejski Program Profilaktyczny
11
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
PROFILAKTYKA W SZKOLE – SKALA PROBLEMU I ODPOWIEDŹ NA PROBLEM SUBSTANCJI PSYCHOAKTYWNYCH ORAZ UZALEŻNIEŃ BEHAWIORALNYCH
zapobiegają używaniu substancji psychoaktywnych lub redukują związane z tym zagrożenia. Zweryfi- kowane naukowo czynniki chroniące to np. silne więzi z rodziną, szkołą, społecznością i rówieśni- kami, charakteryzują je postawy prospołeczne oraz wsparcie zachowań prospołecznych. Na wykresie 1 została przedstawiona wielopoziomowa struktura rozwoju problemu oraz sposoby, w jakie te poziomy (od makrośrodowiska do cech osobistych) wpływa- ją na zachowanie. Na każdym z poziomów należy podejmować działania w oparciu o analizę sytuacji. Wpływy te są różne w każdej sytuacji / społeczności i w różnych okresach rozwoju. Kontrolowanie czynników ryzyka jest tym, co odróżnia profilaktykę od promocji zdrowia, a także tym, co wyróżnia działania profilaktyczne spośród szerokiego spektrum oddziaływań nastawionych na socjalizację i wychowanie młodego pokolenia. Konstruowanie programów profilaktycznych powin- no więc być oparte na wiedzy o czynnikach ryzyka i mechanizmach ich osłabiania lub kompensowania. Przykładami działań zmierzających do eliminowania lub redukowania czynników ryzyka jest opóźnianie wieku inicjacji alkoholowej, ograniczanie dostęp- ności do substancji psychoaktywnych, korygowa- nie nieprawidłowych przekonań normatywnych dotyczących używania substancji przez otoczenie społeczne, osłabianie pozytywnych oczekiwań wo- bec skutków działania substancji psychoaktywnych. Jeśli działania profilaktyczne koncentrują się na wzmacnianiu czynników chroniących, np. na roz- wijaniu konstruktywnych zainteresowań, kształto- waniu umiejętności psychospołecznych, wspiera- niu rodziców i rodziny, wzmacnianiu pozytywnego klimatu szkoły, to ich „profilaktycznym” celem jest kompensowanie lub redukowanie wpływu istotnych czynników ryzyka. Wiedza na temat czynników ry- zyka i czynników chroniących stanowi podstawę do opracowywania skutecznych programów i stra- tegii profilaktycznych. Dlatego też do działań pro- filaktycznych nie można zaliczyć imprez, np. festy- nów, pikników, przystanków, turniejów sportowych i innych tego typu jednorazowych akcji, a także objazdowych spektakli teatrów profilaktycznych,
pogadanek na temat narkotyków, spotkań z oso- bami uzależnionymi, ponieważ nie ma dowodów, że eliminują, redukują lub kompensują one istotne czynniki ryzyka używania substancji psychoaktyw- nych, problemów behawioralnych lub problemów zdrowia psychicznego. DOBREJ JAKOŚCI PROGRAMY PROFILAKTYCZNE – BAZA PROGRAMÓW REKOMENDOWANYCH KCPU Baza „Programy rekomendowane” to ogólnopolski system wspierający m.in. szkoły w wyborze sku- tecznych, sprawdzonych i opartych na dowodach naukowych programów profilaktycznych oraz pro- gramów promujących zdrowie psychiczne. Opis sy- stemu rekomendacji programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego, prowadzonego przez KCPU, dostępny jest pod adresem https:// programyrekomendowane.pl. Stanowi narzędzie, które umożliwia pracownikom oświaty podejmo- wanie decyzji opartych na dowodach naukowych i standardach jakości, minimalizując ryzyko działań przypadkowych lub nieskutecznych. System rekomendacji funkcjonuje od 2010 roku i jest prowadzony przez trzy kluczowe instytucje: Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, Ośrodek Rozwoju Edukacji oraz Instytut Psychiatrii i Neurologii. Jego celem jest wyłonienie takich pro- gramów, które spełniają określone kryteria jakości – w tym m.in. udokumentowaną skuteczność, jasne cele, rzetelnie opisane metody pracy, scenariusze zajęć i warunki realizacji. Każdy program poddawany jest wieloetapo- wej ocenie, obejmującej weryfikację merytoryczną i formalną, co pozwala zakwalifikować go do jednej z kategorii rekomendacji, np. „program obiecujący”, „dobra praktyka” lub „program modelowy”. Szkoła, która decyduje się na wybór programu z listy re- komendowanej, ma pewność, że realizuje działa- nia zgodne ze standardami profilaktyki i promocji zdrowia psychicznego.
12
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
ARTUR MALCZEWSKI
Strona „Programy rekomendowane” zawiera zestaw narzędzi i programów skierowanych do różnych grup uczniów. Programy podzielone są na cztery podstawowe kategorie: • Programy promocji zdrowia psychicznego – ukierunkowane na wzmacnianie dobrosta- nu, odporności psychicznej i umiejętności społecznych. • Profilaktyka uniwersalna – działania dla całych klas lub szkół, ukierunkowane na zapobieganie zachowaniom ryzykownym.
Jednocześnie stosowanie programów rekomen- dowanych zwiększa spójność działań wychowaw- czych i profilaktycznych w szkole, a także poprawia współpracę z rodzicami i społecznością lokalną. Aby skutecznie korzystać z bazy programów rekomen- dowanych, warto: • regularnie sprawdzać aktualną listę progra- mów, analizować potrzeby uczniów i dobierać program adekwatnie do ich sytuacji,
• upewnić się, że realizatorzy programu posia- dają wymagane kompetencje,
• Profilaktyka selektywna – programy dla ucz- niów z grup podwyższonego ryzyka.
• prowadzić działania zgodnie z założeniami programu, monitorować efekty realizacji i wy- ciągać wnioski do dalszej pracy. EUROPEJSKIE STANDARDY JAKOŚCI W PROFILAKTYCE UZALEŻNIEŃ OD NARKOTYKÓW W ramach międzynarodowego projektu European Standards in Evidence for Drug Prevention opra- cowano standardy programów profilaktycznych oparte na solidnych podstawach metodologicz- nych, które mogą być pomocne w wyborze, rozpo- wszechnianiu lub opracowaniu najlepszych praktyk we wszystkich obszarach profilaktyki uzależnień. Dzięki temu osoby zaangażowane w profilaktykę mają dostęp do dorobku naukowego, strategii oraz działań praktycznych. Przy opracowywaniu euro- pejskich standardów wykorzystano różne techniki badawcze: Delphi method, focus group oraz filed testing. Podstawą projektu był przegląd literatu- ry, czyli w tym przypadku istniejących standardów, wytycznych lub wskazówek. Jednym z 20 doku- mentów wziętych pod uwagę w przeglądzie był zarys polskiego systemu rekomendacji, opisanego w niniejszym artykule. W projekcie uczestniczyło sześć krajów: Włochy, Hiszpania, Węgry, Rumu- nia, Wielka Brytania i Polska. Liderem projektu był Liverpool John Moores University. Prace sfinanso- wano ze środków Komisji Europejskiej w ramach Programme of Community Action in the field of Public Health (2003-2008) . Europejskie Standardy
• Profilaktyka wskazująca – interwencje ukierun- kowane na osoby już przejawiające początko- we symptomy problemów. Taki podział pozwala szkołom dobrać działania adekwatne do potrzeb i sytuacji konkretnej grupy uczniów. W bazie znajdują się m.in. takie progra- my jak: „Unplugged”, „Apteczka Pierwszej Pomocy Emocjonalnej”, „Przyjaciele Zippiego”, „Wspólne kroki w Cyberświecie”, „ISKRA Odporności”. Każdy z programów posiada szczegółowy opis: grupę do- celową, cele, zasady realizacji, wymagania dla pro- wadzących oraz – co kluczowe – wyniki ewaluacji potwierdzające skuteczność.
Dla szkoły wybór programu z systemu rekomen- dacji oznacza:
• korzystanie z działań opartych na dowodach naukowych, • możliwość uzyskania trwałych efektów w za- kresie dobrostanu uczniów, • dostęp do gotowych, profesjonalnie przygoto- wanych materiałów, • ochronę przed ofertami programów wątpliwej jakości, • wsparcie systemowe w realizacji szkolnej profilaktyki.
13
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
PROFILAKTYKA W SZKOLE – SKALA PROBLEMU I ODPOWIEDŹ NA PROBLEM SUBSTANCJI PSYCHOAKTYWNYCH ORAZ UZALEŻNIEŃ BEHAWIORALNYCH
Jakości w Profilaktyce Uzależnień od Narkotyków zostały opracowane przez Partnerstwo dla Standar- dów w Profilaktyce w latach 2008-2010, a następnie opublikowane przez Europejskie Centrum Monito- rowania Narkotyków i Narkomanii (obecnie EUDA) w 2011 roku (angielska wersja językowa). Oficjalna prezentacja podręcznika odbyła się na corocznej konferencji Europejskiego Towarzystwa Badań nad Profilaktyką ( European Society for Prevention Re- search ) w tym samym roku. Polskie wydanie pub- likacji sfinansowano ze środków Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii. Standardy zosta- ły sformułowane w oparciu o ośmioetapowy cykl projektowy z uwzględnieniem czterech obszarów wspólnych (wykres 2).
„Europejskie standardy”, nazywane European Drug Prevention Quality Standards (EDPQS), znajdują się w europejskiej strategii narkotykowej 5 . Polska wer- sja językowa została opracowana i wydana przez Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii (obecnie KCPU). Standardy nie narzucają żadnych strategii ani interwencji, a skupiają się na strukturalnych i proce- duralnych aspektach działalności profilaktycznej (np. sposobach angażowania uczestników). Standardy stanowią zatem model postępowania w zakresie planowania, wdrażania i ewaluowania działań z ob- szaru profilaktyki uzależnień od narkotyków. Stan- dardy pomagają określić z poziomu europejskiego, czym jest wysokojakościowa profilaktyka uzależnień. Ponadto została opracowana krótka wersja „Euro- pejskich standardów”, która może służyć do oceny programów profilaktycznych, np. w ramach ogła- szanych konkursów.
1. Ocena potrzeb
8. Rozpowszechnianie i doskonalenie
KWESTIE WSPÓLNE
2. Ocena zasobów
B: Wzajemna
A: Trwałość
komunikacja i udział interesariuszy
i finansowanie
7. Ewaluacje końcowe
3. Ramy programu
D: Etyczny wymiar profilaktyki uzależnień od narkotyków
C: Organizacja i rozwój personelu
6. Realizacja
4. Konstrukcja interwencji
i monitoring
5. Zarządzanie i mobilizacja zasobów
Wykres 2. Europejskie standardy jakości w profilaktyce uzależnień – cykl projektowy Źródło: Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, Europejskie Standardy Jakości w Profilaktyce Uzależnień od Narkotyków, dostęp online: https://kcpu.gov.pl/ profilaktyka-i-edukacja/europejskie-standardy/
5 https://home-affairs.ec.europa.eu/document/ download/44305b12-34e4-4a4e-b1b5-812453ae069d_ en?filename=EU%20Drugs%20Strategy.pdf
14
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
ARTUR MALCZEWSKI
Ponadto w drugiej fazy projektu „Europejskich stan- dardów” w latach 2013-2015 zostały opracowane cztery poradniki. Materiały te mogą stanowić dla wszystkich osób zaangażowanych w profilaktykę pomoc w procesie doskonalenia własnego war- sztatu w oparciu o solidne dowody naukowe. Pub- likacje, które powstały w wyniku obydwu projektów (podręcznik, krótki przewodnik oraz cztery poradni- ki), dostępne są do pobrania pod adresem: https:// kcpu.gov.pl/profilaktyka-i-edukacja/europejskie- -standardy/. Warto podkreślić, że mogą być wyko- rzystywane we wszelkich działaniach dotyczących profilaktyki używania substancji psychoaktywnych oraz uzależnień behawioralnych. ∞ dr Artur Malczewski Doktor nauk społecznych, Z-ca Dyrektora ds. Leczenia, Badań oraz Certyfikacji w Krajowym Centrum Przeciw- działania Uzależnieniom. Był współprzewodniczącym Grupy Roboczej ds. Narkotyków w Brukseli (HDG) w trakcie polskiej prezydencji w Radzie UE w 2025 r. Certyfikowany trener Europejskiego Programu Profilak- tyki (EUPC). Laureat nagród Europejskiego Towarzystwa Badań nad Profilaktyką (EUSPR) „The Leading Europe- an Prevention Science Practitioner Honour” (Wiodący Europejski Praktyk Nauki o Profilaktyce) oraz Ministra Zdrowia „Zasłużony dla ochrony zdrowia”.
15
Meritum 1 ( 80 ) 2026 Mazowiecki Kwartalnik Edukacyjny
Uzależnienie od jedzenia – cichy nałóg cywilizacji XXI wieku
SANDRA CZESZEJKO-SOCHACKA
Uzależnienia przez długi czas utożsamiane były głównie z nadużywaniem alkoholu, narkotyków oraz leków psychoaktywnych. Taki sposób myślenia, głęboko zakorzeniony w świadomości społecznej i utrwalony w klasycznych klasyfikacjach zaburzeń, nie oddaje jednak pełnej skali problemów zdro- wotnych charakterystycznych dla współczesnych społeczeństw. Dynamiczne zmiany cywilizacyjne, rozwój technologii, a także modyfikacja stylu życia sprawiły, że coraz większą uwagę badaczy przycią- gają tzw. uzależnienia behawioralne. Są to zabu- rzenia polegające na kompulsywnym powtarzaniu określonych czynności, które początkowo przyno- szą ulgę, redukcję napięcia lub przyjemność, lecz z czasem prowadzą do utraty kontroli oraz nega- tywnych konsekwencji zdrowotnych, psychicznych i społecznych 1 . Wśród uzależnień behawioralnych szczególne miejsce zajmuje uzależnienie od jedzenia, które mimo swojej powszechności pozostaje stosunko- wo rzadko diagnozowane i często bagatelizowane. Jego wyjątkowość polega na tym, że dotyczy czyn- ności absolutnie niezbędnej do życia, co znacząco utrudnia jednoznaczne oddzielenie zachowań pra- widłowych od patologicznych. W przeciwieństwie
do substancji psychoaktywnych, z których można całkowicie zrezygnować, jedzenie jest elementem codziennego funkcjonowania, a całkowita absty- nencja nie jest możliwa. To sprawia, że granica po- między zdrowym odżywianiem a kompulsywnym spożywaniem pokarmów bywa płynna i trudna do uchwycenia 2 . Dodatkowym czynnikiem utrudniającym roz- poznanie problemu jest społeczna akceptacja nad- miernego jedzenia oraz jego częste sprowadzanie do kwestii łakomstwa, braku silnej woli czy niewłaś- ciwych nawyków. Takie podejście prowadzi do styg- matyzacji osób dotkniętych tym zaburzeniem oraz pomija złożone mechanizmy psychologiczne i neu- robiologiczne leżące u jego podstaw. Uzależnienie od jedzenia nie jest bowiem wyłącznie problemem ilości spożywanych posiłków, lecz wiąże się z re- gulacją emocji, reakcją na stres, funkcjonowaniem układu nagrody oraz utrwalonymi schematami ra- dzenia sobie z trudnymi doświadczeniami 3 . Uzależnienie od jedzenia można zatem określić mianem „cichego nałogu” cywilizacji XXI wieku – rozwijającego się stopniowo i często niezauważal-
2 M. Jarosz [red.] Otyłość – epidemia XXI wieku , PZWL, Warszawa 2017. 3 Ibidem.
1 B.T. Woronowicz, Uzależnienia. Geneza, terapia, powrót do zdro- wia , Media Rodzina, Poznań 2018.
Page 1 Page 2 Page 3 Page 4 Page 5 Page 6 Page 7 Page 8 Page 9 Page 10 Page 11 Page 12 Page 13 Page 14 Page 15 Page 16 Page 17 Page 18 Page 19 Page 20 Page 21 Page 22 Page 23 Page 24 Page 25 Page 26 Page 27 Page 28 Page 29 Page 30 Page 31 Page 32 Page 33 Page 34 Page 35 Page 36 Page 37 Page 38 Page 39 Page 40 Page 41 Page 42 Page 43 Page 44 Page 45 Page 46 Page 47 Page 48 Page 49 Page 50 Page 51 Page 52 Page 53 Page 54 Page 55 Page 56 Page 57 Page 58 Page 59 Page 60 Page 61 Page 62 Page 63 Page 64 Page 65 Page 66 Page 67 Page 68 Page 69 Page 70 Page 71 Page 72 Page 73 Page 74 Page 75 Page 76 Page 77 Page 78 Page 79 Page 80 Page 81 Page 82 Page 83 Page 84 Page 85 Page 86 Page 87 Page 88 Page 89 Page 90 Page 91 Page 92 Page 93 Page 94 Page 95 Page 96 Page 97 Page 98 Page 99 Page 100 Page 101 Page 102 Page 103 Page 104 Page 105 Page 106 Page 107 Page 108 Page 109 Page 110 Page 111 Page 112 Page 113 Page 114 Page 115 Page 116 Page 117 Page 118 Page 119 Page 120 Page 121 Page 122 Page 123 Page 124 Page 125 Page 126 Page 127 Page 128 Page 129 Page 130 Page 131 Page 132 Page 133 Page 134 Page 135 Page 136Made with FlippingBook - Online Brochure Maker